من چی می‌گم تو چی می‌گی!

شاید شما هم با فرزند نوجوانتان دچار چنین مشکلاتی شده‌اید و بین خودتان و او فاصله‌های عمیقی​ احساس می‌کنید، اما نگران نباشید. اغلب خانواده‌هایی که نوجوانی را در کنار خود دارند با این مشکلات دست و پنجه نرم می‌کنند. تمام این مسائل از آنجا شروع می‌شود که آنها متعلق به نسل جدید هستند و شما هنوز در گذشته‌هایتان به دنبال کلیدی برای حل مشکلات نوجوانتان می‌گردید.

برای حل این چالش‌ها و نگرانی‌ها کافی است با ویژگی‌های خاص این دوران و روش صحیح روبه‌رو شدن با آنها آشنا شوید.

شاید گذشته‌هایتان را به یاد می‌آورید. همان زمانی که شب‌ها پای قصه‌های پدربزرگ و مادربزرگ می‌نشستید و حرف‌ها و نصیحت‌هایشان را با تمام وجود گوش می‌کردید. آن روزها حواستان را جمع تجربه‌هایشان می‌کردید تا وقتی که بزرگ شدید آنها را به کار ببندید. برای کسب و کارتان هم نگرانی نداشتید. می‌دانستید همین که بزرگ‌تر شدید باید یکراست پیش پدرتان بروید و به او کمک کنید.

اما امروزه حتی شما هم از تغییرات سریع دوروبرتان شگفت‌زده می‌شوید. هر وقت می‌خواهید برای فرزندتان از گذشته‌ها و تجربیاتتان حرف بزنید با قیافه کسالت‌بار و خمیازه‌های پی‌در‌پی او روبه‌رو می‌شوید. حتی با شنیدن جمله‌هایی مثل «این روزها همه چیز تغییر کرده» یا «این حرف‌ها دیگر به درد زندگی امروز نمی‌خورند» نگرانی‌تان افزایش می‌یابد.

سودابه برزگر ـ روان‌شناس بالینی ـ تغییرات سریع و اجتناب‌ناپذیر زندگی امروزه را دلیل اصلی فاصله بین والدین و فرزندان می‌داند و در این باره می‌گوید: «به علت پیشرفت‌های پی‌در‌پی در عرصه‌های مختلف زندگی بویژه اقتصاد و ارتباطات، خانواده‌ها دچار نوعی فقدان در درک دنیای فرزندانشان شده‌اند. در گذشته فاصله بین نسل‌ها نزدیک به 20 سال تخمین‌‌زده می‌شد. به همین دلیل هم بود که اغلب والدین و فرزندان در یک نسل قرار می‌گرفتند و درک متقابل بین آنها وجود داشت، اما امروزه این فاصله به علت روند سریع پیشرفت‌ها افزایش پیدا کرده است. آنها می‌بینند که وسایل ارتباطی نظیر تلویزیون و بویژه اینترنت جای جمع‌های خانوادگی و در کنار هم بودن را برای فرزندانشان گرفته است.»

وی اشاره می‌کند: «متأسفانه به دلیل همان نگاه سنتی و این تفکر که دیگر از آنها گذشته است، والدین احساس می‌کنند نمی‌توانند وارد دنیای جدید فرزندانشان شوند و دقیقا از همین زمان است که مشکلات ارتباطی بین آنها تشدید می‌شود.»

واقعیت این است که دراین میان فرزندان شرایط نگران‌کننده‌تری دارند. آنها از یک سو پدر و مادر و سبک زندگی قدیمی‌شان را می‌بینند و از طرف دیگر خود را در برابر این تغییرات تنها و بدون پشتیبان حس می‌کنند. این مشکل زمانی قوت می‌گیرد که بزرگ‌ترها آنها را هنجارشکن یا بی‌قیدوبند خطاب می‌کنند. اشتباه نکنید. شما با گفتن این جملات به فرزندتان راه را برای برقراری یک ارتباط کلامی‌ مؤثر با او مسدود می‌کنید.

یکی از مهم‌ترین عواملی که ارتباط بین شما و نوجوانتان را دچار مشکل می‌کند، شرایط متفاوت در فرآیند اجتماعی شدن است. به طور کلی عواملی نظیر رسانه‌ها، آموزش‌های مدارس و گروه دوستان روی آموزه‌های اجتماعی تأثیرگذار است. بنابراین اگر آموزش‌های خارج از خانواده با آموزش‌های درون خانواده در تضاد باشد، ارزش‌ها و هنجارهای متفاوتی را در فرد نهادینه می‌کند. به این ترتیب فرزندتان به طور طبیعی قادر نیست انتظارات شما را برآورده کند.

ابراهیم میرفخری، کارشناس روان‌شناسی در گفت‌‌وگو با «جام‌جم» به خانواده‌ها توصیه می‌کند تا حد ممکن آموزش‌هایشان را با آموزش‌های مدارس هماهنگ کنند. برای این منظور بهترین روش استفاده از خود نوجوانان است.

وی در این باره می‌گوید: «شما باید تلاش کنید بدون تعصب و جهتگیری‌های منفی با فرزندتان وارد گفت‌و‌گو شوید و عقایدتان را با نظرات او هماهنگ کنید. هر چقدر بتوانید بر سر موارد اختلاف بیشتر به توافق برسید رابطه سالم‌تری خواهید داشت.»

هنگام صحبت با نوجوانان همیشه باید صبور باشید، روند گفت‌وگو را با شیوه‌های منطقی جلو ببرید، افراط و تفریط را کنار بگذارید. درست است که با تأیید صحبت‌ها و نظرات فرزندتان رابطه صمیمانه‌ای را ایجاد می‌کنید، اما اگر بخواهید همیشه این روند را پیش بگیرید کم‌کم توانایی پذیرش عقاید مخالف را از او خواهید گرفت.

علاوه بر این اگرچه امکان قضاوت، اظهارنظر و بیان احساسات مختلف به نوجوانان اعتماد به نفس می‌بخشد، اما در عین حال شما باید چگونگی اظهارنظر و بیان مناسب را در حضور بزرگ‌تر‌ها به آنها آموزش دهید. بنابراین سعی کنید همه چیز را به اندازه رعایت کنید.

حواستان را جمع کنید. در صورت مشاهده هرگونه تغییر در رفتار نوجوانان از قبیل پرخاشگری، ضعف درسی، بی‌تفاوتی نسبت به خانواده یا ساعت‌های غیر معمول رفت و آمد باید توجه بیشتری را به روابط دوستانه فرزندتان نشان دهید.

در نخستین گام تلاش کنید دوستان فرزندتان را بشناسید. مثلا می‌توانید یک عصرانه کوچک ترتیب بدهید و آنها را به منزلتان دعوت کنید یا این‌که امکان برنامه‌های مختلف ورزشی یا تفریحی را فراهم کنید و برای آشنایی با آنها همراهیشان کنید. شناخت والدین دوستان فرزندتان هم می‌تواند به شما کمک بزرگی کند. کافی است تلاش کنید در جلساتی که معمولا مدارس برای دیدار با والدین برپا می‌کنند بقیه خانواده‌ها را شناسایی کنید.

اگر متوجه شدید فرزندتان دوستان خوبی را انتخاب نکرده است ابتدا نظرتان را با او در میان بگذارید. اگر نتوانستید نوجوانتان را قانع کنید سعی کنید بدون ایجاد تنش برای او فعالیت‌های جایگزین در نظر بگیرید. مثلا او را به کلاس‌های ورزشی بفرستید تا ساعات کمتری را با دوستانش بگذراند یا زمینه را برای آشنایی او با افرادی که بیشتر مورد اعتماد شما هستند فراهم کنید. البته همه این موارد باید با توافق متقابل انجام شود. بنابراین هیچ‌گاه سلیقه‌تان را به بچه‌ها تحمیل نکنید، چراکه این کار باعث می‌شود نوجوان راه شناخت دوستانش را روی شما ببندد.

نوجوانان در این سنین زود از کوره در می‌روند و در مواجه شدن با اتفاقات مختلف بسرعت برافروخته و عصبانی می‌شوند، یکباره واکنش‌های هیجانی شدیدی از خود بروز می‌دهند یا آرزوها و تخیلات دور و درازی را در ذهنشان می‌پرورانند. همه اینها از غلبه احساسات و عواطف نوجوانان بر روی تصمیماتشان خبر می‌دهند. به همین دلیل لازم است شما تا حدی روی تصمیمات و رفتارهای فرزندتان نظارت داشته باشید.

در نخستین مرحله باید حد و حدود آزادی‌های نوجوانتان و انتظاراتی که از او دارید را با زبان ساده برایش بیان کنید. گاهی نوجوانان در مورد آزادی‌هایشان و نظرات والدینشان در این مورد دچار اشتباه هستند و متأسفانه زمانی از این موضوع آگاه می‌شوند که کار از کار گذشته باشد. برای این منظور ابتدا باید خواسته‌هایتان را برای خودتان روشن کنید. سپس آنها را در فضایی آرام برای فرزندتان توضیح دهید. فراموش نکنید که لحن شما نباید حالت تهدیدآمیز داشته باشد. در نهایت نیز عواقب رعایت‌نکردن موازینی که برایشان تعیین‌کرده‌اید با زبانی نرم توضیح دهید. برای جلوگیری از وقوع اشتباهات احتمالی که جزء لاجرم دوران نوجوانی است، روی بخش‌های مختلف زندگی فرزندتان نظارت داشته باشید، اما این نظارت باید کاملا از دور و غیرمستقیم باشد. اگر فرزندتان احساس کند همیشه زیر ذره‌بین شما قرار دارد، فکر می‌کند شما به او اعتماد ندارید و این تفکر می‌تواند تأثیرات منفی روی آینده او داشته باشد. ضمن این‌که نوجوانان در این سنین همیشه می‌توانند راهی برای پنهانکاری پیدا کنند. برقراری یک رابطه دوستانه به طوری که نوجوانتان خودش شما را در جریان کارهایش قرار دهد، کلید مشکل شما خواهد بود.

اگر در میدان‌های مختلف زندگی با همسرتان اختلاف نظر دارید یا حتی گاهی کارتان به رقابت کشیده می‌شود این روند را در مورد برنامه‌های تربیتی نوجوانتان کنار بگذارید.

سید‌هادی شجاعی، روان‌شناس خانواده متفاوت بودن شیوه‌های تربیتی را از مهم‌ترین آفت‌های رابطه با نوجوانان می‌داند و در این باره می‌گوید: «فرزندان نباید احساس کنند یکی از والدین به آنها مزایایی می‌دهد که دیگری با آن موافق نیست، چراکه در این حالت نوجوان در عین حال که نسبت به یکی از والدین گرایش می‌یابد، از دیگری دور می‌شود.»

او در حالی که به پدر‌ها و مادرها توصیه می‌کند که تا حد ممکن رفتارهایشان را با هم هماهنگ کنند، می‌گوید: «نوجوانان در این سنین به طور طبیعی با دشواری‌ها و سردرگمی‌های زیادی روبه‌رو هستند و والدین نباید با رفتار‌های ضد و نقیض به این مشکلات دامن بزنند.»

بنابراین سعی کنید قبل از این‌که بین شما و فرزندان فاصله‌های عمیقی ایجاد شود در این باره با همسرتان به‌توافق برسید.

ممکن است مدل موها و لباس پوشیدن فرزندتان را دوست نداشته باشید، حتی ممکن است معنی خیلی از عبارت‌ها و واژه‌هایی را که به کار می‌برد ندانید، اما هیچ‌کدام از اینها باعث نمی‌شود او را در سخت‌ترین مرحله زندگی‌ تنها بگذارید. امروزه تغییرات زیادی در شرایط زندگی و نگرش‌ها اتفاق افتاده که در نهایت به افزایش سن افراد در تشکیل خانواده منجر شده ‌است. بنابراین طبیعی است که خیلی از رفتارهای نوجوانان را نپسندید و بیشتر از همیشه متوجه فاصله‌ها شوید. این در حالی است که آنها در این سنین به دلیل رویارویی با بحران هویت بیش از هر دوره‌ای به پشتیبانی‌های فکری و عاطفی شما نیاز دارند.

زمانی که نوجوانتان احساس کند مورد حمایت و تأیید شما نیست، به سرعت در مقابل دیگران تأثیرپذیر خواهد شد. افتادن جوانان در دام اعتیاد یا حتی روی آوردن آنها به دوستی‌های خیابانی اغلب ریشه در کمبود محبت از‌سوی والدین دارد. استفاده از تنبیه در برابر نوجوانتان تا زمانی بدون اشکال خواهد بود که رنگ و بوی طردکردن نداشته باشد. بنابراین از تنبیه‌های کوتاه‌مدت و قابل جبران استفاده کنید. فرزند شما نباید احساس کند که در صورت اشتباه کردن بخشی از محبت شما را از دست خواهد داد.

درست است که گاهی نوجوانان از کلمات و ادبیاتی استفاده می‌کنند که چندان موردقبول شما نیست، اما اگر بخواهید با یک‌سری امر و نهی‌های خشک آنها را وادار کنید طرز صحبتشان را مطابق میل شما تغییر دهند، موفق نخواهید شد، چراکه این کار تنها بین شما و آنها مرزهایی را ایجاد می‌کند که براحتی از بین نخواهد رفت. بد نیست گاهی هم به دنیای آنها سرک بکشید و حداقل جویای معنای کلماتی شوید که آنها مورد استفاده قرار می‌دهند.

سعی کنید بین خودتان رابطه‌ای دوستانه برقرار کنید، چرا که اگر نوجوانتان به شما اعتماد کند و شما را در جریان کارهایش قرار دهد، می‌توانید مانع بسیاری از خطاهایش شوید.

توجه زیادی نوجوانان به وضع ظاهریشان را طبیعی بدانید و آن را درک کنید. اگر به نظرات آنها احترام بگذارید و آنها را در تصمیم‌گیری شریک کنید آنها هم در مقابل به نظرات شما در مورد وضع ظاهریشان توجه می‌کنند.

صدیقه مجتبی‌زاده، کارشناس روان‌شناسی یکی از دلایل توجه ویژه نوجوانان به وضع ظاهریشان را نیاز به تأیید دیگران می‌داند و در این باره می‌گوید: «والدین بهترین کسانی هستند که می‌توانند با توجهات خود به این نیاز نوجوانان پاسخ دهند و در مراحل بعدی تلاش کنند انرژی فرزندشان که صرف این امور می‌شود را به طریقه صحیح مدیریت کنند.»

مجتبی‌زاده می‌افزاید: «اگر فرزندان شما هزینه‌های زیادی را به خرید لباس اختصاص می‌دهد، تلاش کنید که او را به خرید کالاهایی مثل کتاب علاقه‌مند کنید تا ضمن این‌که توجه او را معطوف به فعالیت‌های مفید می‌کنید به آینده او هم کمک کرده باشید.»

وی به خانواده‌ها هشدار می‌دهد که در تعریف‌ها و تمجید‌هایشان زیاده‌روی نکنند، چراکه نه‌تنها با این کار کمکی به آنها نمی‌کنند، بلکه باعث می‌شوند نوجوانشان همواره سعی در کسب تأیید دیگران داشته باشد که این در مراحل بالاتر زندگی بسیار مشکل‌ساز خواهد بود.

سال‌های نوجوانی دوران انتقال از کودکی به بزرگسالی نامیده می‌شود. نوجوانان در این سنین برای آینده‌شان تجربه‌های زیادی کسب می‌کنند و حتی تصمیمات بلندمدت زیادی می‌گیرند، اما تمام این توانایی‌ها زمانی به نوجوانتان منتقل می‌شود که شما به او اجازه داده باشید، دست‌کم در مسائلی که خودش به طور مستقیم با آنها درگیر است، به‌تنهایی تصمیم‌گیری کرده باشد.

درست است که والدین همیشه احساس می‌کنند فرزندانشان همان کودکان ناتوانی هستند که برای جزئی‌ترین کارهایشان نیاز به کمک دارند، اما اگر بخواهید این رویه را در دوران نوجوانی هم به کار ببندید، روزبه‌روز از فرزندان خود دورتر خواهید شد. چه‌بسا نوجوانان برای اثبات توانایی‌هایشان دست به کارهای خطرناکی بزنند که براحتی قابل جبران نیست.

نوجوانان در این سنین خود را برای هر کاری توانا می​ ببینند. این مساله زمانی مشکل‌ساز می‌شود که شما گاهی از فرزندتان توقع دارید مانند یک بزرگسال عاقلانه و منطقی رفتار کند و در عین حال گاهی به او گوشزد می‌کنید هنوز بچه است و توانایی انجام برخی کارها را ندارد. این برخورد والدین باعث سردرگمی‌ نوجوانان خواهد شد و در نهایت آنها در موقعیت‌های مختلف، تکلیف‌شان را نمی‌دانند و مدام احساس می‌کنند دارند راه را اشتباه‌ می‌روند.

اگر قصد دارید در این خصوص رفتارتان را اصلاح کنید، یکی از راه‌های پیش​رو دادن مسوولیت به فرزندان است. البته اگر آنها عادت به قبول مسوولیت نداشته باشند، ابتدا ممکن است حاضر به پذیرش آن نباشند و از خود مقاومت نشان دهند.

همچنین می‌توانید برای ترغیب آنها از روش پاداش استفاده کنید تا آنها در برابر کارهای مثبت و صحیحی که انجام می‌دهند، تشویق شوند. ضمن آن‌که در جریان مسوولیت‌هایی که به فرزندتان می‌دهید متوجه بسیاری از استعداد‌ها و توانایی‌های او خواهید شد. با تأکید بر این استعدادها و کمک به نوجوان برای پرورش آنها می‌توانید کمک بزرگی به آینده فرزندتان کنید.

اگرچه دوستان در سنین نوجوانی از تأثیرگذارترین گروه‌ها روی نوجوانان هستند، اما این اصلا به‌معنای کم‌شدن نقش والدین در شکل‌گیری رفتارها نیست. برای مثال اگر خودتان به رعایت قوانین و انضباط عادت ندارید هرگز نمی‌توانید این خصلت‌ها را در فرزندتان نهادینه کنید.

از جمله مشکلاتی که موجب ایجاد بحث و جدل در خانواده‌ها می‌شوند مساله نظم و ترتیب است. نوجوانان در این سنین چندان به مرتب بودن اتاقشان توجهی ندارند، اما شما می‌توانید در بهبود این وضعیت به آنها کمک کنید. برای مثال به جای تحقیر آنها و تکرار جملاتی که نامرتب بودن وسایلشان را به آنها یادآوری می‌کند، گاهی به آنها در جمع کردن اتاقشان بخصوص در زمان امتحانات کمک کنید. از فرزندانتان توقعاتی نداشته باشید که خودتان هم آنها را رعایت نمی‌کنید.

‌‌ـ‌ وقتی می‌خواهید کاری را به نوجوانتان یادآوری کنید، بکوشید از کوتاه‌ترین جملات و عبارت‌ها استفاده کنید و از تکرار پی‌درپی آن بپرهیزید.

‌‌ـ‌ برای کمک گرفتن از فرزندتان در امور منزل کم‌کم این روند را شروع کنید تا یکباره احساس خستگی نکند و سرخورده نشود.

‌‌ـ ‌بحث و جدل‌های پی‌درپی با نوجوانان مخرب‌ترین شیوه در برقراری ارتباط با آنهاست.

‌‌ـ‌ اگر برای فرزندتان قوانینی را در نظر می‌گیرید، باید خودتان در پایبندی به آنها پیشگام باشید.

‌‌ـ هنگام صحبت کردن با نوجوانتان صبر و آرامش را فراموش نکنید و از هرگونه قضاوت ارزشی در مورد رفتار و عقاید آنها پرهیز کنید.

پریشاد احمدی