دوراهی انتخاب کتاب اصلی یا افست

از طرف دیگر، بعضی نیز از طریق کتاب به یادگیری زبان مشغول می‌شوند، زیرا فرد می‌تواند علاوه بر این که وقت خودش را بدون نیاز به هماهنگی با کلاس‌ها برای یادگیری تنظیم کند، هزینه زیاد را هم برای آموزش نپردازد. از این‌رو کتاب‌های آموزش زبان، هم اهمیت زیادی دارند و هم بازاری پرفروش. حالا این مساله مطرح می‌شود که از کدام ناشر کتاب‌های آموزش زبان انگلیسی را باید خرید؟ به سراغ کتاب‌های اصلی باید رفت یا کتاب‌های ارزان قیمت افست را خرید؟ اینها سوالاتی بود که از ناشران تخصصی آموزش زبان پرسیدم تا بتوانم دلیل ارزانی و گرانی کتاب‌های این شاخه را بیابم و علت استقبال یا عدم استقبال زبان‌آموزان را از هر یک از این نشرها پیدا کنم.

شنیدن پیشنهاد خرید یک کتاب اصلی تا اندازه‌ای در دل زبان‌آموزان وحشت ایجاد می‌کند، زیرا تصور می‌شود کتاب‌های اصل بسیار گران‌قیمت هستند. از طرفی، ناشرانی هستند که کتاب‌های افست‌ شده با کیفیت‌های خوب و قیمت‌هایی چه‌بسا پایین‌تر عرضه می‌کنند. در یک نگاه سطحی شاید فرقی بین کتاب افست‌ شده باکیفیت و کتاب اصلی نباشد، ولی فرزاد شوکتی، مدیرعامل موسسه انتشاراتی فرهنگی اشتیاق نور ـ که نماینده انحصاری عرضه کتاب‌های اصلی دانشگاه آکسفورد در ایران است ـ در مخالفت با کیفیت عالی کتاب‌های افست‌ شده می‌گوید: هیچ ناشری نمی‌تواند در ایران ادعا کند کتاب‌هایش همسطح کتاب‌های اصلی است. شاید در نظر مردم گاهی اوقات فرق خاصی بین کتاب اصل و کتاب اسکن شده وجود نداشته باشد، ولی شواهد مختلفی این تفاوت‌ها را مشخص می‌کند. کسانی که کتاب‌های اسکن ‌شده آموزشی زبان را می‌خوانند، پس از چند صفحه احساس خستگی و خواب‌آلودگی می‌کنند. در کتاب اسکن‌ شده، ترام‌های کتاب از بین می‌رود و به چشم صدمه می‌زند. از طرف دیگر معمولا کتاب‌های اصلی در قطع رحلی است. ناشران برای مقرون به صرفه بودن، کتاب را در قطع وزیری به چاپ می‌‌رسانند. با کوچک شدن تصاویر و خصوصا فونت‌ها، به کیفیت کتاب لطمه می‌خورد. حتی اگر ناشران مدعی، کتاب را با کاغذ گلاسه هم تولید کنند، ولی باز هم همان کیفیت را نمی‌توانند چاپ کنند.

محمدجواد صبائی، مدیر انتشارات رهنما نیز معتقد است امکان چاپ کتاب اصلی در ایران وجود ندارد، البته با نگاهی متفاوت. او می‌گوید: با اسکن شدن کتاب 10 یا 20 درصد از کیفیت کتاب کاسته می‌شود. از طرف دیگر تنوع کاغذ در ایران محدود و در عین حال گران است؛ بنابراین نمی‌توان ایده‌آل دیگر کشورها را در ایران پیاده کرد خصوصا در چاپ کتاب‌هایی با کاغذ فانتزی.

البته شوکتی بسیاری از این موانع چاپ اصلی را از سر راه برداشته است و می‌گوید: ما در بعضی کتاب‌ها حتی اصلاحات محتوای کتاب را از وزارت ارشاد دریافت کرده‌ایم، به انگلیس فرستاده‌ایم و درخواست کرده‌ایم کتاب را به این صورت اصلاح‌شده برای ما به چاپ برسانند.

یکی از مسائلی که زبان آموزان با آن درگیر هستند، این است که معمولا کتاب‌های آموزشی بسرعت ورق ورق می‌شود و گاهی اوقات حتی به مدت یک ترم هم جوابگوی نیاز آنان نیست. مدیر انتشارات اشتیاق نور که از سال 84 نمایندگی انحصاری دانشگاه آکسفورد را در ایران بر عهده گرفته، در این‌باره می‌گوید: در بازار نشر اصطلاح «پرپر شدن» کتاب را داریم. مثلا وقتی شما کتابی حجیم را می‌خرید که باید روزانه و حداقل به مدت یک سال برای دوره آموزشی‌تان از آن استفاده کنید، اگر صحافی فقط از طریق چسب باشد، بسرعت کتاب پرپر می‌شود، بعضی صفحات و در پی آن حتی یادداشت‌های فرد گم می‌شود. همین جا زبان‌آموز باید حدود 2 هزار تومان دیگر بابت سیمی کردن کتاب بپردازد. در حالی که او می‌تواند قیمت اصلی کتاب و سیمی کردنش را فقط با یک مقدار بیشتر، همزمان برای خرید کتاب اصلی صرف ‌کند و دیگر نگران هیچ یک از این موارد نباشد، زیرا صحافی کتاب‌های اصلی، هم با چسب است و هم با دوخت.

البته مجتبی سجاد، مدیر انتشارات جنگل از صحافی خوب کتاب‌های افست‌شده‌اش در ایران دفاع می‌کند و می‌گوید: من به جرات می‌گویم کتاب‌های تولید داخل همپای کتاب‌های اصلی به چاپ می‌رسند. مشکلات صحافی هم اگر زمانی در ایران وجود داشته، به دلیل تحریم‌های متعدد آن زمان بود، زیرا ما مجبور بودیم چسب‌های بی‌کیفیت و دست دوم از کشورهای ارزان مثل ترکیه وارد کنیم. در این یک سال گذشته، البته غیر از یک ماه اخیر که قیمت‌های دلار تغییر کرد، چسب‌های بسیار خوبی وارد بازار شده است. ما در گذشته چسب‌ها را کیلویی 2 تا 3 هزار تومان وارد می‌کردیم و در یک سال اخیر چسب‌ها را کیلویی 9 یا 10 هزار تومان وارد می‌کنیم. خرید چسب گران‌تر هم واقعا در قیمت یک کتاب تفاوت زیادی ایجاد نمی‌کند. مثلا در نهایت ممکن است فقط به اندازه 10 یا 20 تومان برای هر کتاب، به هزینه تولید افزوده شود. هیچ ناشری هم حاضر نیست در کتاب 5 هزار تومانی به خاطر 20 تومان اعتبار خود را زیر سوال ببرد. البته انتشارات جنگل در صحافی کتاب‌هایش مثل کتاب‌های اصلی، هم از چسب استفاده می‌کند و هم از دوخت.

از صحبت‌های مجتبی سجاد برمی‌آید که از جهت کیفیت چندان به خرید کتاب‌های اصلی با قیمت بیشتر نیاز نداریم. او شرط اصلی انتشاراتش را بر اخلاق‌مداری گذاشته و معتقد است: ما می‌توانیم از بعضی سودهای بی‌مورد خود چشم بپوشیم و کتاب‌هایی با کیفیت در اختیار مردم قرار دهیم. مثلا بعضی کتاب‌های دیکشنری را که حتی اصلی‌اش به صورت جلد سخت نیست، با جلد سخت به چاپ می‌رسانیم و آن را هم به‌ قیمت جلد معمولی‌اش می‌دهیم.

در حالی که شوکتی نیز معتقد است قیمت کتاب‌های اصلی دیگر مثل گذشته‌ها آنقدر بالا نیست،‌ می‌گوید: انتشارات دانشگاه آکسفورد قیمت کتاب‌هایش را برای ایرانیان همانند دیگر کشورهای جهان سومی حساب می‌کند. بنابراین قیمت کتاب‌های انتشارات آکسفورد در ایران ارزان‌تر از قیمت کتاب‌های همین انتشارات در دیگر کشورها مثل دبی، ترکیه و... است. پس ذهنیت گران بودن بیش از حد کتاب‌های اصلی حداقل درباره انتشارات ما درست نیست. البته ما هم تا اندازه‌ای تلاش کرده‌ایم فرهنگ استفاده از کتاب اصلی را برای مردم جا بیندازیم. به همین جهت شما در شهرستان‌های زیادی مانند تبریز، اصفهان و... شاهد عرضه کتاب‌های اصلی هستید در حالی‌ که افست همان کتاب هم وجود دارد.

وقتی به نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران می‌روید، همواره غرفه ناشرانی چون جنگل شلوغ است، ولی خبر زیادی از نماینده انحصاری انتشارات آکسفورد در ایران نیست، در حالی که این ناشر مدعی است خرید کتاب اصلی با اندک قیمت متفاوت، به نفع زبان‌آموزان است. شوکتی درباره این موضوع و عدم استقبال زیاد می‌گوید: نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، بهترین فرصت برای دیده شدن است و ما به گونه‌ای این فرصت را از دست می‌دهیم، زیرا غرفه ما در چادرهای کتاب‌های خارجی قرار دارد و افراد بسیار اندکی حتی از وجود این غرفه آگاه می‌شوند. البته بماند بحث‌های مشکلات این چادرها که فضای نامناسب‌شان کار را برای ناشران دشوار می‌کند.

بعضی از کتاب‌های آموزشی کیفیت چاپ بسیار پایینی دارند تا جایی که به نظر می‌رسد زبان‌آموز کپی کتاب اصل را می‌خرد. بعضی ناشران بدون رعایت حقوق دیگران، از روی یک نسخه اصل با بدترین کیفیت چه به لحاظ چاپ و چه به لحاظ صحافی کتاب را به چاپ می‌رسانند که این هم کم‌لطفی به ناشرانی است که کار خوب به زبان‌آموزان تحویل می‌دهند و هم کم‌لطفی به خریدار. البته مساله به اینجا ختم نمی‌شود و گویا این کار گاهی اوقات رسمی‌تر از این حرف‌ها انجام می‌شود. محمدجواد صبائی، مدیر انتشارات رهنما از شنیدن چاپ چنین کتاب‌هایی اصلا تعجب نمی‌کند و تایید می‌کند بعضی ناشران نیز گاهی با سفارش مخصوص چنین کتاب‌هایی تولید می‌کنند. او نام این کتاب‌ها را افست رومیزی می‌گذارد و می‌گوید: ماشین‌های کوچکی هست که کتاب را می‌تواند با تعداد اندک مثلا 200 یا 300 نسخه زیراکس کند و آن را سریع در بازار به دست دانشجو برساند. ناشران هم تحت شرایط خاص براحتی این کار را انجام می‌دهند؛ برای مثال مدیر یک دانشکده با ناشری صحبت می‌کند که برای فرصت بسیار کوتاهی از فلان کتاب خاص که اصلا در بازار موجود نیست، نسخه‌هایی را به تعداد دانشجویانش می‌خواهد. به همین جهت براحتی کتاب افست رومیزی به چاپ می‌رسد.البته این کتاب‌ها بدون مجوز ارشاد به چاپ می‌رسند، زیرا هدف این است که فقط نیاز ضروری دانشجو برای یک ترم تحصیلی رفع شود.

وقتی ناشری می‌تواند فروش بسیار بالایی داشته باشد، یکی از انگ‌هایی که به او می‌زنند این است که شما حتی هزینه کپی‌رایت کتاب را نمی‌پردازید. سوال جالب دیگر این است که آیا واقعا کپی‌رایتی در ایران خریده می‌شود یا خیر.

صبائی درباره بی‌فایده بودن خرید کپی‌رایت در کشورمان می‌گوید: ما کپی‌رایت چند مورد از کتاب‌هایمان را خریداری کرده‌ایم. ولی این کپی‌رایت‌ها حقی را برای من ایجاد نمی‌کند، زیرا در کشور ما قانون از حق کپی‌رایتی حمایت می‌کند که برای نخستین بار در ایران به چاپ رسیده باشد.

سجاد‌ معتقد است خرید یا عدم خرید کپی‌رایت در قیمت‌گذاری ارزان‌تر کتاب تاثیر نمی‌گذارد و توضیح می‌دهد: انتشارات جنگل کتاب‌های تالیفی‌اش را ‌ پایین‌تر از نرخ دیگر کتاب‌های تالیفی کشور می‌دهد، در حالی‌ که حق‌التالیف‌های بالا به مولفانش پرداخت می‌کند تا جایی که در بعضی جلسات رسما از او درخواست می‌شود از میزان حق‌التالیف آثارش کم کند. از طرف دیگر وقتی ایران قانون کپی‌رایت جهانی را نپذیرفته، این چه اصراری است که ما به ضرر جامعه دانشگاهی‌مان کپی‌رایت کتاب‌هایی را بخریم. البته هستند گروهی که واقعا کپی‌رایت آثار را به نحو درستی می‌خرند، ولی بعضی از این صحبت‌ها فقط یک ادعاست. باید در یک زمان مناسب ناشران این ادعاهایشان را رو کنند و نشان دهند واقعا اگر کپی‌رایتی خریداری شده، بابت چند نسخه از کتاب بوده و میزان پایبندی‌شان به قرارداد تا چه اندازه بوده است.

در هر صورت واضح است افست کردن کتاب‌های اصلی کار اساسی نیست و باید به اصل کتاب‌ها مراجعه کرد. اما از چه طریق؟

صبائی که حدود 39 سال سابقه فعالیت در بازار نشر دارد،‌ معتقد است چون قیمت کاغذ در حال رشد است و کتاب‌های چاپ شده در چین نیز با قیمت بسیار کمتری وارد کشور می‌شود، از طرف دیگر جهان به ای‌ ـ بوک‌ها روی آورده است، پس ناشران نیز باید به چاپ کتاب‌های ای‌ ـ بوک روی بیاورند. تنها در این صورت است که هر ناشری می‌تواند ادعا کند، کتابش را مانند کتاب اصلی به دست مردم رسانده است. چاپ کتاب به صورت ای - بوک هم به نفع دولت است و هم به نفع ملت. به همین دلیل بعضی کشورها مانند کره جنوبی و یونان کتاب‌هایشان را فقط به صورت ای ـ بوک عرضه می‌کنند.شوکتی نیز معتقد است ما باید یاد بگیریم اصل کتاب را بخریم. او می‌گوید: اگر موسسات و آموزشگاه‌های زبان کتاب‌های اصلی را بخرند، می‌توانند در جلسات و کارگاه‌‌های آموزشی که ما از دانشگاه آکسفورد و دیگر ناشران جهت آموزش در شهرهای مختلف ایران مانند رشت، تبریز، اصفهان و... تقاضا می‌کنیم، شرکت کنند. در این جلسات معمولا نویسندگان کتاب‌های اصلی نیز حضور دارند. مزیت مهم چنین کارگاه‌هایی این است که به صورت رایگان برگزار می‌شوند و استادان ما را به روز می‌کنند.