نبود تعادل انرژی چاقی می آورد

 یک مقایسه ساده بین شیوه زندگی و میزان خورد و خوراک ما در این زمانه و 20 سال پیش به روشنی این تفاوت را آشکار می‌سازد، اما این رفاه بیشتر موجب تغییر الگوی بیماری‌ها در بین جوامع شده است، به نحوی که امروزه دیگر بیماری‌های عفونی و واگیردار مانند گذشته تهدیدکننده جان انسان‌ها نیستند و در عوض، بیماری‌های غیرواگیر نظیر دیابت، فشار خون، سرطان‌ها و بیماری‌های قلبی ـ عروقی عوامل اصلی مرگ و میر شده‌اند و دلیل این همه، تغییر الگوی زندگی است.

یکی از اصلی‌ترین عواملی که موجب بروز رو به گسترش این گونه بیماری‌ها می‌شود، چاقی است. براساس مطالعات و تحقیقات انجام گرفته ثابت شده، پیدایش بیماری‌های غیرواگیر و ابتلا به عوارض آنها در افرادی که دچار اضافه وزن و چاقی هستند به میزان چشمگیری بیشتر است و متاسفانه با شیوع فزاینده این پدیده و افزایش روزافزون متقاضیان درمان، بازار مکاره ارائه خدمات رفع چاقی نیز بسیار گسترش یافته است.

تبلیغات فراوان روش‌های معجزه‌آسا در کنار خیل عظیم طالبان لاغری و تناسب اندام، موجب افزایش روزافزون عوارض نامطلوب ناشی از روش‌های غیرعلمی و فریبکارانه شده است. در این میان، داروهای ارائه شده برای درمان چاقی جایگاه ویژه‌ای دارند که انواع آنها از مبادی قانونی و غیرقانونی وارد کشور می‌شوند و از راه‌های گوناگون در اختیار مردم قرار می‌گیرند.

قبل از هر چیز ما باید با ساز و کار پیدایش چاقی آشنا باشیم تا از آن طریق، بتوانیم روش صحیح درمان چاقی را بشناسیم و از سوی دیگر به درک صحیح‌تری از سازوکار تاثیر داروها برسیم.

بجز مواردی که جنبه وراثتی دارند، چاقی اغلب در اثر نبود تعادل انرژی به وجود می‌آید. به عبارت دیگر، مصرف کالری و مواد غذایی بیش از نیاز روزانه بدن، منجر به تجمع چربی در بافت‌های بدن می‌شود و به پدیدار شدن چاقی می‌انجامد. البته این پدیده یکشبه رخ نمی‌دهد بلکه فرآیندی خزنده است که طی سال‌ها و با مصرف مستمر مواد غذایی به میزانی بیشتر از احتیاج سلول‌های بدن پدیدار می‌شود. با توجه به این حقیقت علمی درمی‌یابیم که برای درمان چاقی باید تعادل منفی در انرژی ایجاد کنیم یعنی میزان مصرف انرژی را به پایین‌تر از مقدار مورد نیاز برسانیم که این خواسته با پیروی از رژیم غذایی (کاهش مصرف) و افزایش فعالیت بدنی (بالا بردن نیاز بدن) میسر خواهد شد. داروهایی که برای درمان چاقی عرضه می‌شوند، اغلب بر پایه تاثیر بر عوامل فوق منجر به کاهش وزن می‌شوند.

نام علمی یکی از معروف‌ترین این داروها، ارلیستات است که با نام‌های تجاری گوناگون در کشور نیز تولید می‌شود. این دارو با مهار آنزیم لیپاز روده‌ای، هضم چربی مواد غذایی خورده شده را متوقف می‌کند و مانع جذب آن می‌شود. در نتیجه با دفع چربی مواد غذایی و مکانیسم کاهش مصرف به کم شدن وزن کمک می‌کند. داروی مذکور گاه مشکلات گوارشی نظیر دل‌درد و نفخ و سوءهاضمه ایجاد می‌کند که در بسیاری موارد، با مشورت پزشک معالج قابل رفع است. این دارو تاییدیه سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) را دارد و به شرط تجویز پزشک می‌تواند در کنار رژیم غذایی به کاهش وزن کمک کند.

دسته بعدی، داروهایی هستند که بر اشتهای افراد تاثیر می‌گذارند و از این طریق، باعث کاهش مصرف مواد غذایی می‌شوند و در نتیجه کاهش وزن را به دنبال خواهند داشت. این داروها مکانیسم‌های گوناگونی دارند که از مسیرهای مختلف، تاثیر نهایی یعنی کاهش اشتها را سبب می‌شوند. سردسته این داروها ترکیبی است به نام سیبوترامین که با تاثیر بر واسطه‌های شیمیایی موجود در پایانه‌های عصبی اثر می‌کند.

این دارو که سال‌ها با عملکردی قابل قبول، فروش خوبی در بازار دارویی جهان داشت به دلیل عوارض مهلک آن، نظیر حملات فشار خون و خطر مرگ ناگهانی، تاییدیه سازمان غذا و داروی آمریکا را از دست داد به همین دلیل و در حال حاضر از سوی مجامع علمی توصیه نمی‌شود. سایر داروهایی که به این طریق، باعث کاهش وزن می‌شدند (نظیر فن فلورامین که پیش از سیبوتراسین در بازار دارویی موجود بود) به دلیل بروز عوارض مهلک، مدت‌هاست، از سوی مجامع علمی کنار گذاشته شده‌اند.

در کنار دو دسته داروی یاد شده، داروهای متفاوت و رنگارنگی وجود دارند که از طریق مبادی غیرآکادمیک، تهیه، تبلیغ و عرضه می‌شوند.

این داروها به صورت روزمره در نشریات و شبکه‌های ماهواره‌ای با ادعاهای عجیب و غریب، تبلیغ می‌شوند و محل فروش آنها مکانی غیر از داروخانه‌هاست. گرچه چند مکانیسم مختلف برای تاثیرگذاری این داروها متصور است اما اغلب تاثیر ناچیزی بر کاهش وزن دارند یا به رغم کاهش وزن، عوارض و تاثیرات زیانبار و گاه جبران‌ناپذیری برای مصرف‌کنندگان به همراه خواهند داشت.

این داروها که گاه توسط برخی باشگاه‌های ورزشی یا عطاری‌ها نیز عرضه می‌شوند، پایه و اساس علمی و سالمی ندارند و فقط به قصد سودجویی، نه تنها منابع مالی مشتریان را به باد می‌دهند، بلکه در بسیاری موارد با ایجاد عوارض مهلک و زیان‌آور، موجب دردسر روزافزون مصرف‌کنندگان می‌شوند. مشکلات کبدی، ریزش مو، به هم ریختن نظم سوخت و ساز بدن، برهم خوردن تعادل هورمونی، فشار خون، سکته، عوارض ترک اعتیاد، دیابت، چربی خون و در برخی موارد بروز سرطان‌ها از جمله عوارضی است که می‌تواند به دنبال مصرف این داروها ایجاد شود.

در این ارتباط دانستن چند نکته ضروری است، اول این‌که غلبه بر اضافه وزن و چاقی جز از طریق تغییر شیوه زندگی و اصلاح الگوی تغذیه و فعالیت بدنی میسر نیست و داروها در این میان نقش کمکی دارند.

نکته دوم این که مصرف هیچ‌کدام از داروهای لاغری بدون تجویز پزشک درست نیست و سومین نکته این‌که غیر از عاملان مجاز و توزیع دارو یعنی داروخانه‌ها و با مجوز وزارت بهداشت، هرگز دارویی را تهیه و مصرف نکنید.

کسانی که به این سه نکته توجه نمی‌کنند و به امید معجزه به داروهای غیرمجاز رو می‌آورند باید انتظار عوارض ناخواسته آنها را نیز داشته باشند.