جاده‌ای که از جنگ می‌گذرد

ایده اولیه جاده جنگ چگونه شکل گرفت؟

ایده اولیه این کتاب را از اوایل انقلاب در ذهن داشتم. همیشه این نکته در ذهنم وجود داشت که انقلاب ما با آن همه عظمت و تاثیر تاریخی باید رمانی شایسته خود داشته باشد؛ با این حال همیشه منتظر بودم که نویسندگان باتجربه و پیشکسوت این کار را برعهده بگیرند. زمان زیادی سپری شد و در نهایت خودم اقدام به خلق این اثر کردم. البته موضوع دیگری هم مرا بر آن داشت تا سراغ این طیف تاریخی عظیم بروم. 14 ساله بودم که ماجرایی واقعی را در جایی خواندم که تا مدت‌ها ذهنم را به خود مشغول کرده بود. داستان از این قرار است که به یک راننده کامیون که به استخدام متفقین درآمده تا به روس‌ها آذوقه برساند، محموله شکری سپرده می‌شود.

در آن روزگار قحطی، قیمت یک من شکر، 50 تومان یعنی به اندازه حقوق یک ماه این راننده بوده است. آن راننده، کیسه‌های شکر را در آب‌انباری خالی می‌کند و بعد کامیون و کیسه‌های خالی را به آتش می‌کشد تا ردی از خود به جا نگذارد. بعد با چهارپایی، دبه‌دبه آب شیرین آن آب انبار را به جایی دیگر انتقال می‌دهد و از آن، «آب‌نبات» تولید می‌کند که همین، ثروت عظیمی را برای او به همراه می‌آورد. این ماجرا سال‌ها در ذهن من بود تا این ‌که در ادامه فیلمنامه‌هایی که برای تلویزیون استانی یا کشوری می‌نوشتم، فیلمنامه «سال‌های انتظار» را با آن جرقه‌ اولیه به نگارش درآوردم و بعدها نیز براساس آن، رمان جاده جنگ را آغاز کردم.

جاده جنگ ماجرای سه دوست است که پس از یک دوری 10 ساله از یکدیگر، در روز ورود متفقین به ایران به ‌نوعی همدیگر را می‌یابند و ماجراهایی را در چند خط داستانی رقم می‌زنند که بر بستری از تاریخ رخ می‌دهند. کتاب حدود نیم ‌قرن از تاریخ معاصر ایران یعنی از ورود متفقین در سال 1320 تا پایان دفاع مقدس را در بر می‌گیرد و طی آن به رویدادهای مهم تاریخ کشور ازجمله قیام 15خرداد یا اتفاقات بحبوحه انقلاب مانند درگیری‌های گروهک‌ها می‌پردازد.

رمان جاده جنگ برای گروه سنی بزرگسال از سوی انتشارات سوره مهر روانه بازار کتاب شده است. این اثر با سبکی کلاسیک نوشته شده و به دلیل به تصویر کشیدن برهه‌های تاریخی کشور در قالب مجموعه‌ای به هم پیوسته، برای بزرگسالان، تاریخ‌خوانی و برای جوانان جذابیت قهرمانان را همراه دارد. لوکیشن این داستان مربوط به جاده‌ای است که در جنگ جهانی دوم ناوگان حمل و نقل متفقین از آنجا عبور می‌کرد، اصلا ایران برای آن اشغال شد تا متفقین بتوانند کالاها و مهمات نظامی خود را به جبهه‌های روسیه یا شوروی سابق ارسال کنند، بنده نیز از بومیان آن منطقه هستم و از دوران کودکی مسائلی را دیده و از آن وقایع نقل‌هایی شنیده‌ام.

همان ‌طور که کارهای مطول مورد استقبال واقع نمی‌شوند، رمان‌های کوتاهی هم داریم که کسی آنها را نمی‌خواند. برعکس آن هم صادق است؛ یک رمان فانتزی معروف دوازده‌جلدی، فوق‌العاده مورد توجه قرار می‌گیرد یا سریال‌هایی داریم که بیش از یکصد قسمت دارد و من شاید هر کدام را چهار بار دیده باشم. معتقدم چیزی که خواننده یا بیننده را مایل به خواندن یا دیدن می‌کند، اصلا حجم کتاب نیست. تا پیش از انتشار آن رمان فانتزی، من تصور می‌کردم عمر رمان به سرآمده ولی با استقبال عظیمی که از آن صورت گرفت، خلاف این تصور برایم ثابت شد.

چیزی که خواننده و داستان را با هم پیش می‌برد، «تعلیق» است. بدون تعلیق، داستان اصلا شکل نمی‌گیرد و باید چیزی در اثر وجود داشته باشد که خواننده پس از خواندن هر صفحه، راغب به خواندن صفحه بعدی باشد. حالا اگر داستانی همراه با کشش و تعلیق، محتوای غنی و خوبی هم داشته باشد، بالطبع موفق‌تر خواهد بود.

کوشیده‌ام نگارش رمان را در چند خط دنبال کنم. اعتقاد دارم کارهای یک‌خطی نمی‌توانند چندان کشش داشته باشند، بویژه برای آثار طولانی، نیاز به پیرنگی چند خطی داریم که بتوان شخصیت‌ها و ماجراها را بخوبی پرورش داد. البته این برش‌های موازی تنها به کار تعلیق نمی‌آیند، بلکه به یاری آنها می‌توان مسائل بیشتری را مطرح کرد؛ چنان که زاویه دید اول شخص در بسیاری از مواقع برای روایت رمان، نارساست و با دیدگاه دانای کل می‌توان مسائل، صحنه‌ها و ماجراهای بیشتر، گسترده‌تر و بهتری ارائه کرد؛ کاری که در رمان من هم صورت گرفته است.

از سوی دیگر، بستر تاریخی که به راست‌نمایی شخصیت‌ها می‌انجامد، خود ایجاد کشش می‌کند. بجز اینها، مواردی دیگر همچون ماجرایی عاشقانه یا حوادثی شورانگیز و مهیج ـ مانند داستان تک‌تیراندازی به نام «مرگان» در جاده جنگ که یک تنه به مدت 9 ساعت در تنگه‌ای راه متفقین را می‌بندد ـ‌ در کتاب گنجانده شده که تصور می‌کنم رغبت خواننده را در پی داشته باشد.

بخش قابل توجهی از تحقیقات مورد نیاز این رمان را در دوران جوانی انجام دادم و البته بخشی را هم پس از تصویب طرح کتاب انجام دادم. خیلی از این تحقیقات میدانی بودند و بسیاری نیز خاطراتی بود که سینه به سینه نقل شده و تا امروز باقی مانده است.

می‌توانم بگویم که بخش‌هایی از اطلاعات موجود در این رمان، منحصر به فرد است و در هیچ کتابی وجود ندارد. بجز این بخش‌ها اطلاعات دیگر را از کتب تاریخی و آرشیو شفاهی آستان قدس رضوی کسب کردم.

مجموعه جاده جنگ، سه برهه زمانی از تاریخ ایران را روایت می‌کند که تنها کار تحقیقات برهه زمانی نخست آن 10 سال به طول انجامید. این مرحله از اواسط دهه 20 آغاز می‌شود. برهه زمانی دوم شامل رویدادهای قیام 15 خرداد تا انقلاب اسلامی است و مرحله سوم از پیروزی انقلاب تا رحلت حضرت امام(ره) را روایت می‌کند.

مسلما من هر آنچه آموخته‌ام و باور دارم، ریشه در آموزه‌های شیعی دارد که طبعا بر فکر و روح اصلی اثر هم چنین نگاهی حاکم است. البته سعی بر این بوده که از ذکر موارد اختلاف‌برانگیز خودداری شود؛ بویژه که دشمن، اسلام را نشانه رفته و بدش نمی‌آید بین مسلمانان تفرقه ایجاد شود.

از طرفی من داستان می‌نویسم و روشن است که در بیان داستانی، درونمایه نباید مستقیم ارائه شود و به ‌عبارتی نویسنده به شعارگویی بیفتد؛ سعی کرده‌ام این مهم را نیز همواره مدنظر داشته باشم.

این رمان درباره شفای فرزند یکی از رهبران حزب کمونیست توسط امام رضا(ع) است که بزودی منتشر می‌شود و براساس داستانی مستند از اتفاقی که سال 1342 رخ داده، نوشته شده است.

یک استوار بازنشسته که در دهه 40 رییس پاسگاهی در مرز ایران و ترکمنستان بوده است، این ماجرا را برای یکی از دوستان من که کارگردان هم هست تعریف کرد و قرار بود این داستان در قالب فیلمنامه نوشته شود که بعدها تصمیم گرفتم یک رمان بلند براساس آن بنویسم.

کتاب بعدی‌ام ان‌شاءالله رمانی است که اسم نمی‌برم و باید آن را بازنویسی کنم. قصد نگارش دو رمان را هم درباره زندگانی امام رضا(ع) و واقعه عاشورا دارم که این دومی را بعد از پایان مرحله تحقیقات، آغاز خواهم کرد. همچنین جلد سوم «زندگی شهید کاوه» و مجلدات بعدی جاده جنگ، کارهایی هستند که نوشتن آنها ادامه دارد.

حسین سلیمی - جام‌جم