آیین محرم در سیما

محرم و مراسم آن، یکی از این موارد است که قبل از این‌که کارهای مناسبتی به یک مد رسانه‌ای بدل شوند، واجد برنامه‌های ویژه وخاص خود بود.

واقعیت این است که برنامه‌های تلویزیون را در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان به برنامه‌های ثابت و فصلی یا مناسبتی طبقه‌بندی کرد. مثلا بخش اخبار یا سریال هفتگی و شبانه به عنوان برنامه‌های روتین تلویزیون جایگاه ثابت و مشخصی در جدول پخش این رسانه دارند، چنانچه سرمقاله و یادداشت در رسانه‌های مکتوب چنین جایگاهی دارند، اما تلویزیون مثل هر رسانه دیگری برای مناسبت‌های مختلف، ویژه‌برنامه‌هایی نیز تدارک می‌بیند که برای همان دوره زمانی خاص، تولید و پخش می‌شوند.

البته به دلیل حجم بالای مناسبت‌های ملی و مذهبی ما تقریبا در هر ماه، شاهد تعدادی از این ویژه‌برنامه‌ها هستیم. اما در این میان 2 ماه رمضان و محرم به واسطه ریشه داشتن در سنت و حضور آیینی و اعتقادی که در جامعه و نزد مردم دارند، گستره بیشتری از برنامه‌های تلویزیونی را به خود اختصاص می‌دهند و حتی لحن و شمایل ظاهری برنامه‌های تلویزیون را متفاوت کرده و حس و حال دیگری به آن می‌بخشند. مثلا لحن و شیوه گویندگی مجریان و رنگ لباس آنها یا نوع دکورسازی و رنگ‌آمیزی برنامه‌ها بویژه در ماه محرم تغییر می‌کند و با فضای عمومی جامعه و مقتضیات این ماه هماهنگ می‌شود. جالب این‌که بسیاری از برنامه‌های روتین تلویزیون به احترام این ماه و سوگواری‌های آن متوقف شده یا پیش از شروع این ماه به پایان می‌رسد. اگر بخواهیم با رویکردی گونه‌شناسی بویژه برنامه‌های تلویزیون نگاه کنیم، باید آن را به 3 گروه عمده برنامه‌های نمایشی، برنامه‌های غیرنمایشی یا ترکیبی و برنامه‌های آیینی ـ سوگواری تقسیم‌بندی کرد. برنامه‌های نمایشی که عمده آن پخش سریال محرمی است، قصه‌هایی را روایت می‌کند که محرم و مناسبات آن مثل عزاداری به عنوان مولفه اصلی داستان برجسته می‌شود یا برخی مفاهیم، انگاره‌ها و پیام‌های اخلاقی مرتبط با کربلا و عاشورا در بستر یک درام به تصویر کشیده می‌شود. شاید موفق‌ترین و خاطره‌انگیزترین سریال مناسبتی محرم «شب دهم» حسن فتحی باشد که به نوعی فتح باب ساخت سریال‌های محرمی شد. در این سریال علاوه بر ارتباط نمادین مضمون قصه با فلسفه عاشورا، مراسم عزاداری و بویژه تعزیه به عنوان یک نمایش و هنرمذهبی به شکل دراماتیکی مورد استفاده قرار گرفت. سال گذشته نیز مجموعه «خون‌بها» در همین زمینه پخش شد. مناسبت‌های مذهبی نه فقط در مضامین و درونمایه سریال‌ها که حتی در شیوه پخش و فرآیند زمانی آنها نیز تاثیر می‌گذارد. مثلا سریال‌های ماه رمضانی معمولا 30 قسمتی و سریال‌های ماه محرم نیز اغلب 10 قسمتی هستند. در بخش نمایشی، شاهد پخش فیلم‌های سینمایی‌ای هستیم که با محوریت کربلا ساخته شده‌اند. در این میان، نمایش فیلم «روز واقعه» در سال‌های اخیر سهم بیشتری داشته است. در این بخش البته شاهد نمایش تله‌فیلم‌هایی نیز هستیم که با مضمونی عاشورایی تولید شده‌اند. در بخش ترکیبی و غیرنمایشی نیز انواع میزگردها و برنامه‌های گفت‌وگومحور را می‌بینیم که به تجزیه و تحلیل نهضت حسینی و فلسفه قیام امام حسین(ع) می‌پردازند. این برنامه‌های کلامی به 2 شکل ساخته می‌شوند یا در خود صدا و سیما و استودیو‌ها تولید شده یا به صورت پخش سخنرانی‌های خطیبان معروف در مساجد تامین می‌شوند. نمایش برخی مستندهای مربوط به آیین محرم را هم می‌توان در همین خصوص تقسیم‌بندی کرد. یکی از برنامه‌های خوبی که سال‌ها پیش در این ارتباط پخش شد، برنامه‌ای درباره برگزاری آیین تعزیه در نقاط مختلف ایران بود که توسط دکتر جابر عناصری، محقق و پژوهشگر تعزیه مورد تفسیر قرار می‌گرفت. نوع سوم از ویژه‌برنامه‌های تلویزیون در ماه محرم که اتفاقا بیشترین حجم برنامه‌ها را نیز به خود اختصاص می‌دهد، انواع عزاداری‌ها و نوحه‌خوانی‌هاست که در فواصل برنامه‌های ثابت و مناسبتی روی آنتن می‌رود. نشان دادن دستجات عزاداری، سینه‌زنی و زنجیرزنی و مراسم‌ سوگواری از مهم‌ترین اجزای این برنامه‌ها هستند که به نوعی واجد خصوصیتی مستندگونه‌اند، بویژه این‌که برخی از آنها سویه مردم‌شناختی و فرهنگ‌شناسانه نیز دارند و آیین و مناسبات بومی و منطقه‌ای را نسبت به مناسبات ماه محرم به تصویر می‌کشند. جالب این‌که در چند سال اخیر، شاهد تولید و پخش برنامه‌هایی هستیم که به آسیب‌شناسی برخی بدعت‌ها و رفتارهای اجتماعی در عزاداری‌ها می‌پردازند. درواقع تلویزیون می‌خواهد در کنار توجه و تبلیغ ارزش‌های معنوی و اعتقادی این ماه، به رسالت آگاهی‌بخشی و اطلاع‌رسانی خود به عنوان یک رسانه نیز عمل کند.

درواقع محرم و مناسبات آن در 3 پرده در تلویزیون منعکس می‌شود و رسانه تلویزیون، محرم را در 3 شمایل نمایشی، ترکیبی و آیینی روایت می‌کند. با این حال به نظر می‌رسد به تنوع و تمهیدات خلاقانه‌ای درتولید مناسبت‌های محرمی نیاز است تا برنامه‌ها صرفا به نوحه خوانی و سخنرانی‌های مذهبی ختم نشوند یا دست‌کم طرح و ساختار متفاوتی به خود بگیرند. ساخت کلیپ و نماآهنگ‌های ویژه محرم نیز می‌تواند بر جذابیت‌های برنامه‌های محرم بیفزاید. واقعیت این است که ماه محرم به واسطه ذات مناسک و مراسمی بودنش، بستر و زمینه مناسب‌تری برای تولید انواع برنامه‌های غیرنمایشی است تا نمایشی. شاید تجربه امسال برنامه‌های ترکیبی تلویزیون در ماه رمضان، الگو و مدل خوبی باشد تا نمونه برنامه‌هایی مثل «شب‌های روشن» شبکه 2 یا «ماه عسل» شبکه 3 برای ماه محرم و مناسبت‌های آن تولید شود. در تولید این برنامه‌ها باید ضمن توجه به ذائقه‌های مختلف مخاطب درباره مراسم محرم به تفاوت‌های قومی و بومی در اجرای این مراسم و بازنمایی آن در تلویزیون نیز توجه داشت. در نظرسنجی مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش برنامه‌ای صدا و سیما و از 791 نفر از شهروندان تهرانی درباره برنامه‌های ویژه تلویزیون مشخص شد در ایام محرم 56 درصد از مردم به شرکت در مراسم عزاداری و 35 درصد به تماشای برنامه‌های عزاداری سیما علاقه‌مند هستند. در این میان، نوجوانان بیش از سایر گروه‌های سنی به شرکت در مراسم عزاداری و میانسالان بیشتر به تماشای ویژه برنامه‌های تلویزیون علاقه نشان داده‌اند. بیان درس‌ها و عبرت‌های واقعه عاشورا، نقش حضرت زینب(س) و حضرت سجاد(ع) در ادامه نهضت عاشورا، زندگینامه امام حسین(ع)‌ و یاران ایشان، اتفاقات مهم روزهای تاسوعا و عاشورا و... از مهم‌ترین موضوعات مورد علاقه پاسخگویان برای پخش از تلویزیون در ایام محرم بوده است. براساس این گزارش، بیان واقعیات قیام امام حسین(ع)، آموزنده و پرمحتوا بودن برنامه‌ها، پخش برنامه‌هایی در قالبی متنوع، پخش بیشتر برنامه‌های نوحه‌خوانی و مداحی، تحلیل علل وقوع حادثه عاشورا و پخش سریال‌های آموزنده و جالب از ویژگی‌های مطلوب برنامه‌های تلویزیونی در ایام سوگواری سیدالشهدا(ع) بیان شده است.

خوشبختانه خود محرم و علائق و عشقی که به شکل سنتی و اعتقادی به آن وجود دارد، از پیش انگیزه کافی برای تماشای ویژه برنامه‌ها را فراهم می‌کند، به شرطی که تلویزیون نیز جذابیت رسانه‌ای را به آن اضافه کند و با روان‌شناختی مخاطب انطباق دهد.