بانک‌های اسلامی، ‌سربلند از بحران مالی

مالیه اسلامی ‌یک از بخش‌های صنعت مالی جهان است که با شتاب بسیار زیادی در حال گسترش است. در برخی کشورها این بخش به یکی از اجزای اصلی صنعت مالی تبدیل شده و در بسیاری از کشورها آنقدر رشد کرده که دیگر نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد. اندازه صنعت بانکداری اسلامی‌ در اواخر سال 2008 حدود 820 میلیارد دلار تخمین‌زده شده و بزرگ‌ترین بانک‌های اسلامی ‌نیز در کشورهای منطقه خاورمیانه واقع شده‌اند.

اگرچه بانک‌های اسلامی ‌نقشی شبیه بانک‌های متعارف ایفا می‌کنند، اما تفاوت‌های اساسی میان این دو مدل بانکداری به چشم می‌خورد. مهم‌ترین تفاوت میان بانکداری اسلامی ‌و بانکداری متعارف آن است که اولی مطابق با قوانین شریعت و دستورات اسلام فعالیت می‌کند. فلسفه اساسی بانکداری و مالیه اسلامی‌ مفهوم عدالت است که عمدتا از طریق تقسیم ریسک میان طرفین (قرض‌گیرنده و قرض‌دهنده) حاصل می‌شود. در این مدل بانکداری، طرفین در سود و زیان شریک هستند و دریافت هر گونه بهره ممنوع است.

این دو البته تفاوت‌هایی هم در نحوه مداخله مالی و اوراق کاغذی دارند. در بانکداری متعارف، مداخله مالی عموما بدهی محور بوده و بر اساس آن ریسک به طرف مقابل منتقل می‌شود، اما در بانکداری اسلامی‌ مداخله بر پایه دارایی بوده و به موجب آن ریسک میان طرفین تقسیم می‌شود. یکی از تفاوت‌های اساسی میان این دو مدل بانکداری این است که بانکداری اسلامی ‌اجازه سرمایه‌گذاری یا تامین مالی ابزارهایی که اثر نامطلوبی بر اقتصاد گذاشته و اتفاقا منجر به بروز بحران مالی در جهان شده است را نمی‌دهد.

این تحقیق برای تسلط بر شرایط متفاوتی که هر یک از سیستم‌های مالی دارند، عملکرد واقعی بانک‌های اسلامی‌ و بانک‌های متعارف را در کشورهایی که هر دو مدل سهم مهمی‌در بازار دارند، مورد بررسی قرار داده است. در این مطالعه اطلاعات 120 بانک اسلامی ‌و متعارف در 8 کشور بحرین، اردن، کویت، مالزی، قطر، عربستان‌سعودی، ترکیه و امارات به کارگرفته شده است. این کشورها در عین حال که بیشتر بانک‌های اسلامی‌ جهان را در اختیار دارند (بیش از 80 درصد صنعت بانکداری اسلامی ‌بجز ایران) از نظام بانکداری متعارف دنیا نیز بهره می‌برند. متغیرهای مهمی ‌که برای بررسی اثر بحران بر این دو مدل بانکداری مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند، عبارتند از: تغییر در سوددهی، تسهیلات بانکی، دارایی‌های بانک و رتبه‌بندی‌های خارجی.

نتایج این تحقیق نشان می‌دهد بانک‌های اسلامی‌ در جریان بحران مالی جهانی عملکرد متفاوتی نسبت به بانک‌های متعارف از خود بر جای گذاشتند. در واقع مولفه‌های بانکداری اسلامی‌ و مدل عملکردی آن، مانع از اثرات منفی بحران مالی جهانی سال 2008 بر سودآوری این بانک‌ها شد. به طور ویژه، برخورداری از سبدهای سرمایه‌‌گذاری کوچک‌تر، نسبت پایین‌تر ریسک‌پذیری و تبعیت از اصول شریعت که بانک‌های اسلامی‌ را از تامین مالی و سرمایه‌گذاری در ابزارهایی که بانک‌های متعارف را به ورطه بحران کشاند منع می‌کند به این سیستم بانکداری کمک کرد تا از پیامدهای وخیم بحران مالی در آن سال مصون بماند.

در خلال بحران مالی، اعتبارات و دارایی بانک‌های اسلامی‌‌ 2 برابر بانک‌های متعارف رشد کرد و به همین دلیل این نظام بانکی کمک زیادی به ثبات مالی و اقتصادی جهان کرد. این نحوه عملکرد عمدتا ناشی از درجه بالای نقدشوندگی این بانک‌ها و در نظر گرفتن این واقعیت است که بسیاری از بانک‌های اسلامی، بخش عمده تسهیلات خود را در اختیار مصرف‌کنندگان (و نه سرمایه‌گذاران) قرار دادند که کمتر از پیامدهای بحران مالی جهانی اثر پذیرفته بودند.

سایر موسسات بین‌المللی رتبه‌بندی نیز در آخرین ارزیابی‌های خود عملکرد بانک‌های اسلامی‌ در حوزه مدیریت ریسک را بهتر از بانک‌های متعارف ارزیابی کرده‌اند که این موضوع نیز مطالعات صندوق بین‌المللی پول را تایید می‌کند. با توجه به رشد پایدار بانک‌های اسلامی‌ در دوران بحران مالی جهانی به نظر می‌رسد در آینده سهم قابل توجهی از بازار خدمات پولی و بانکی در اختیار این گروه خواهد بود.

با وجود موفقیت‌های گسترده اخیر بانکداری اسلامی، کارشناسان صندوق بین‌المللی پول پیشنهاد می‌کنند بانک‌های اسلامی‌ اولویت‌های زیر را در دستور کار قرار دهند.

‌‌ـ‌‌ ایجاد یک زیرساخت کارآمد برای مدیریت نقدینگی

‌‌ـ‌‌ اطمینان از این‌که زیرساخت‌های نظارتی و قانونی، همپای سرعت رشد بانکداری اسلامی به‌ روز و تقویت خواهد شد

‌‌ـ‌‌ هماهنگی با دستگاه‌های نظارتی مالی در سراسر جهان برای انجام اقدامات اصلاحی

‌‌ـ‌‌ هماهنگ سازی مقررات و ابزارها برای تقویت رشد موثر و پایدار صنعت بانکداری اسلامی