اما و اگرهای تغذیه ‌چند‌قلو‌ها

 خطر مرگ و میر شیرخواران نیز در حاملگی‌های چندقلو نسبت به یک قلو بیشتر است، به طوری که در جوامعی با داشتن مرگ و میر زیر یک سال به حدود 6 در هزار تولد زنده در یک‌قلو، 29 در هزار در دوقلوها، 65 در هزار در سه‌قلوها و 107 در هزار در چهارقلوها افزایش یافته است.

در یک بررسی نشان داده شده 9 درصد مادرانی که از ابتدا به فرزندان دوقلوی خود شیر نداده بودند، توسط پزشک از این کار منع شده بودند، در 11 درصد موارد، مادران فکر نمی‌کردند این کار عملی است و در 11 درصد موارد دیگر فکر نمی‌کردند می‌توانند هر دو بچه را سیر کنند.

اگرچه در سایر کشورها در چندین مطالعه از سال 2000 به بعد، شروع تغذیه با شیر مادر در چندقلویی رو به افزایش گذاشته است، (به طوری که در دوقلوها از 64 درصد به 89 درصد و در بیشتر از دوقلویی از 55 درصد به 86 درصد گزارش شده است) اما متاسفانه در حال حاضر به دلیل ناآگاهی والدین، افراد فامیل و حتی کادر بهداشتی و درمانی در چگونگی راهنمایی به مادران، شیرخواران رسیده و نارس حاصل چندقلویی به طور مشخص نسبت به شیرخواران یک‌قلویی به مدت کوتاه‌تر از شیر مادر بهره‌مند می‌شوند. این در حالی است که تغذیه با شیرمادر برای این شیرخواران ـ که اکثرا نارس یا کم‌وزن متولد می‌شوند ـ‌ به دلیل ارزش غذایی مناسب و بالاتر و داشتن مواد حفاظتی منحصر به فرد در آن ایده‌آل است. برای بهبود این وضعیت، آگاهی درباره خواص تغذیه با شیر مادر و آموزش مادران درباره چگونگی نحوه شیر دادن چندقلویی‌ها یک امر ضروری است تا به این ترتیب این مادران بتوانند به طور موفق تغذیه انحصاری با شیر خود را با آن همه خواص تا 6 ماهگی و سپس ادامه آن تا 2 سال یا بیشتر برای نوزادشان انجام دهند.

مادر می‌تواند برای نوزاد دوقلو و حتی سه‌قلو به اندازه کافی شیر تولید و آنها را به طور انحصاری از شیر خود تغذیه کند، به طوری که قرن 17 در فرانسه هر دایه قادر بود همزمان 6 شیرخوار را شیر دهد. عامل مهم، کمبود تولید شیر مادر نیست بلکه آگاهی، صرف زمان، حمایت و تشویق خانواده و مراقبان بهداشت و دوستان تعیین‌‌کننده است. باید یادآور شد مادر برای تغذیه نوزاد با شیر خود نیاز به تامین کالری مناسب و از طرفی برای هر شیرخوار نیز نیاز به صرف زمان جداگانه دارد.

مادر طی شیردهی به چندقلوها با رشد نسوج تولید شیر قادر است شیر زیادی تولید کند و برحسب نیاز چندقلوها، پستان مادر قادر است ظرفیت تولید شیر را تنظیم کند.

مشکلاتی وجود دارد که سبب کاهش تولید شیر در چندقلوها می‌شود. وقتی نوزاد نارس متولد شود، در مکیدن‌های قوی برای تخلیه پستان و تحریک تولید شیر ناتوان است. گاهی نیز مادر به نسبت به نحوه مکیدن شیرخوار در روزهای اول تولد ناآگاه است که سبب می‌شود نهایتا در تولید شیر اختلال ایجاد شود. از طرفی این مادران در 24 تا 48 ساعت اول بعد از زایمان، احساس بهبود نمی‌کنند، یعنی درست زمانی که تحریک پستان‌ها اهمیت دارد و همچنین به علت استراحت طولانی مدت در بستر، مصرف دارو برای کاهش فشار خون یا زایمان نارس و عموما سزارین، با تاخیر در تولید شیر مواجه هستند.

شروع تغذیه با شیر مادر طی ساعت اول یا دوشیدن شیر مادر طی 6 ساعت اول بعد از تولد بسیار مهم و ارزشمند است. مطالعات جدید نشان می‌دهد حجم شیر مادر بستگی به مقدار شیر برداشتی از پستان نسبت به توانایی در تولید آن دارد و به همین دلیل، دوشیدن شیر (به وسیله پمپ) در تحریک تولید شیر مادر و تغذیه مکمل در شیرخواران بسیار اهمیت دارد.

تا وقتی شیرخواران، یک پستان را کاملا و به طور موثر تخلیه کنند، نیاز به تعویض نیست ولی باید به خاطر سپرد که شیرخواران متفاوت به کالری متفاوت و توانایی‌های مختلف نیاز دارند.

برای اطمینان از تحریک مساوی هر دو پستان به تولید شیر، پیشگیری از رشد نامتناسب پستان‌ها، هماهنگی و تحریک بیشتر چشم شیرخوار، پیشگیری از امتناع در گرفتن پستان طرف دیگر و دریافت متناسب از شیرپیشین و شیر پسین در شیرخواران چندقلویی می‌توان پستان ها را طی یک نوبت تغذیه (بخصوص در نوزاد خواب‌آلود)، در هر نوبت تغذیه، در هر چند نوبت تغذیه یا روزانه تعویض کرد که این عمل باعث می شود پستانی که شیرخوار در خواب یا با مکیدن ضعیف از آن تغذیه می‌کند، توسط شیرخوار دیگر ـ که مکیدن قوی دارد ـ تخلیه شود به تولید شیر بیشتر و کافی و کاهش مشکلات پستانی در مادر کمک شود. در ضمن شیرخواری که مکیدن قوی دارد، با تحریک رفلکس جهش شیر (اکسی توسین)، شیر بیشتری نصیب شیرخوار خواب‌آلودی خواهد کرد که از پستان دیگر تغذیه می‌کند.

گاه شیرخوار به مراقبت خاصی هنگام تغذیه نیاز دارد یا مادر تجربه شیردهی قبلی ندارد یا لازم است وضعیت صحیح شیردهی و چگونگی گرفتن صحیح پستان از سوی شیرخوار را آموزش ببیند.

البته بعضی شیرخواران در روزهای اول تولد نیاز دارند مادر با هر دو دست به آنها در نگهداشتن و گرفتن صحیح پستان کمک کند. بزرگ‌ترین اشکال این روش آن است که شیرخوار دوم ممکن است صبور نباشد و طی شیرخوردن شیرخوار اول بی‌قراری کند. از طرفی در این روش، مادر نیاز به دو برابر وقت برای تغذیه شیرخواران خود دارد.

این روش برای تغذیه چند قلو‌ها و بخصوص دوقلوها توصیه می شود. هنگامی که شیرخواران مهارت صحیح گرفتن پستان را بیاموزند یا هر شیرخوار بتواند از پستان مادر تغذیه کند و مادر نیز به استفاده از این روش تمایل داشته باشد، این روش برای تغذیه شیرخواران دوقلو بسیار موثر و عملی خواهد بود. شیردادن به این روش سبب صرفه‌جویی در وقت می شود. در ضمن شیرخواری که به طور ضعیف شیر می مکد، ممکن است از شیرخوار دیگری که به طور همزمان و موثر از پستان دیگر شیر می‌خورد، با تحریک رفلکس جهش شیر به ویدر دریافت شیر بیشتر کمک کند. پس از آموزش و کمک به مادر در دفعات اول شیر دادن، اکثر مادران نوزادان دوقلو متوجه می شوند این روش عملی و ساده‌ ترین و بهترین روش تغذیه شیرخواران دوقلوست.

استفاده از دو بالش یا بالش‌های مخصوص U شکل بسیار موثر است چون استفاده از آنها ضمن بالا آوردن شیرخوار در سطح پستان‌ها و نگه داشتن وزن آنها، سبب می‌شود دست‌های مادر برای نگهداشتن پستان آزاد شود و بتواند نوزادش را در گرفتن پستان کمک کند.

حتی خوردن غذا و مکالمه با تلفن نیز در این شرایط راحت می‌شود.

زمان شروع تغذیه: هر چه زودتر (طی ساعت اول بعد از تولد) باید تغذیه با شیر مادر شروع یا با استفاده از پمپ (طی 6 ساعت اول بعد از تولد) باید اقدام به دوشیدن شیر شود، چون تولید شیر و تحریک پستان ها با مکیدن مکرر یا دوشیدن شیر تنظیم می شود.

هماهنگی در شیر دادن: اکثر مادران پی می‌برند شیر دادن همزمان دوقلوها روشی ساده‌تر و عملی و ضمنا در تولید شیر کافی موثرتر است. برای اطمینان از رشد خوب، کنترل هفتگی وزن نیز اهمیت دارد. استفاده از چند بالش برای نگه داشتن شیرخواران به منظور آزاد گذاشتن دست‌های مادر برای کمک به گرفتن صحیح پستان توصیه می شود و جابه‌جایی شیرخواران از طرفی به طرف دیگر در تغذیه فکر خوبی است.

شیر دادن شبانه: شیر دادن در شب و توصیه به صورت روش خوابیده به پهلو سبب ذخیره انرژی برای مادر، ترشح پرولاکتین بیشتر و چربی بیشتر در شیر می‌شود.

مادری کردن به مادر: شامل مراقبت و تامین کالری مورد نیاز و توصیه به استراحت مادر در مواقع خوابیدن شیرخواران و کمک به مادر در مراقبت از فرزندان دیگر و کارهای منزل و تهیه غذا و... است.

زیرنظر داشتن شیرخوار: درصورت بروز بی‌حالی، کاهش مقدار ادرار و دفع مدفوع کمتر از حد طبیعی و مشکلات تغذیه ای پیگیری و بررسی لازم انجام شود.

کنترل مکرر وزن شیرخوار: کنترل مکرر وزن شیرخواران برای ارزشیابی رشد در هفته های اول بسیار کمک‌کننده است.

دکتر محمود راوری