آسباد؛ جاذبه‌ای منحصر به فرد گردشگری خراسان

حالا با یک برنامه‌ریزی دقیق و حساب شده می‌توان سایر دیدنی‌های استان را هم سیاحت کرد.

خواف از شهرستان‌های استان خراسان رضوی و مرکز آن شهر خواف در ۲۵۰ کیلومتری جنوب شرقی مشهد واقع است. سنگان، نشتیفان، قاسم‌آباد و سلامی دیگر شهرهای آن هستند. این شهرستان دارای 123 کیلومتر مرز مشترک با افغانستان بوده و از شمال به شهرستان رشتخوار، از غرب به شهرستان گناباد، از جنوب به شهرستان قاینات و از شرق به شهرستان تایباد و افغانستان متصل است.

شهر خواف هنوز بافتی قدیمی دارد و به جز خیابانی بلند که چندین خیابان فرعی کم عرض و کوتاه از شرق و غرب بر آن عمود شده‌اند و مظاهری از نوگرایی شهری را به نمایش می‌گذارند بقیه محلات و کوچه‌های خواف از خشت و گل ساخته شده و بافت سنتی خود را به طور کامل حفظ کرده است.

خواف از نظر فرهنگی محل تولد و رشد دانشمندانی همچون فصیح خوافی، نظام‌الملک خوافی، شیخ زین‌الدین خوافی، قاضی شمس‌الدین زوزنی و حافظ ابرو بوده که حافظ ابرو از بزرگ‌ترین مورخین و جغرافیدانان ایران است که در قرن نهم می‌زیست.

در سفر به این شهر، خیلی زود متوجه می‌شوید مردمان این شهر هنوز نسبت به پوشاک سنتی خود وفادار هستند.

بدون تردید جذاب‌ترین قسمت سفر به خواف برای گردشگران، آسیاب‌های بادی قدیمی است که بسیاری از آنها هنوز پابرجا بوده و با وزش باد به حرکت در می‌آیند. این آسیاب‌ها در گویش محلی آسباد نامیده می‌شود.

برای دیدن آسبادها باید به شهر نشتیفان در 20 کیلومتری خواف رفت. از نشتیفان 30 کیلومتر تا مرز فاصله است. این شهر یکی از مراکز تولید عمده نهال در منطقه و حتی در سطح کشور است.

وجه تسمیه نشتیفان به علت شدت وزش بادهای موسمی در آنجاست و نزدیک به 6 قرن است که به این نام خوانده می‌شود و چون این منطقه در معرض طوفان‌های بسیار شدید بوده، در ابتدا آن را «نیش طوفان» می‌نامیدند. یکی دیگر از علل این نامگذاری وجود آسیاب‌های بادی فراوانی است که در آن وجود دارد که با فرم و فن ویژه‌ای ساخته شده است که به طور یقین از ابتکارات صنعتی همین مردم بوده و از نظر معماری بسیار ارزشمند و دیدنی است.

آسیاب‌های موجود دارای قدمتی دیرینه است. نشتیفان درست در مسیر وزش بادهای 120 روزه قرار دارد. این باد در بهار از ارتفاعات پر برف و سرد کوه بابا در سلسله جبال هندوکش می‌وزد و با شتاب بسیار جای هوای گرم و سبک شده کویر نمک را پر می‌کند که در اصطلاح محلی به باد کوه معروف است و در واقع شاخه‌ای است از باد معروف 120 روزه سیستان که از اواسط اردیبهشت شروع شده و تا اوایل پاییز ادامه دارد. این باد با قدرتی بسیار، مداوم و شبانه‌روزی می‌وزد و می‌تواند آسیاب‌ها را با سرعتی بسیار به چرخش درآورد. بخش قدیمی شهر نسبت به دیگر سطوح اطراف تا حدی پست‌تر است. در حال حاضر هم صدای چرخ برخی از آسبادها به گوش می‌رسد؛ آسیاب‌هایی که احیای دوباره آنها می‌تواند باعث جذب گردشگران داخلی و خارجی شود.

علاوه بر حدود 40 آسباد موجود در منطقه نشتیفان، در مناطقی از قبیل سنگان، برآباد و خرگرد نیز آسبادهایی وجود دارد.

درباره پیدایش آسیاب‌ها اطلاعات دقیقی در دست نیست. اغلب مورخان که در طول قرون متمادی به ایران سفر کرده‌اند، ساخت آنها را قبل از فتح ایران به دست مسلمان‌ها ذکر می‌کنند و حتی برخی پا را فراتر نهاده و آنها را به 1700 سال قبل از میلاد مسیح مربوط می‌دانند. قدیمی‌ترین و موثق‌ترین مرجعی که وجود آسیاب بادی را قبل از اسلام در ایران اثبات می‌کند، تاریخ ابن خلدون است.

عدم وجود همیشگی باد در طول سال یک مشکل عمده در استفاده از آسیاب‌ها بوده است. ولی اهالی نشتیفان در گذشته برای رفع این مشکل هم تدبیری اندیشیده بودند؛ آنها در فصولی که باد آرامی در منطقه می‌وزید از آب رودخانه‌های جنوب نشتیفان برای حرکت آسیاب‌های آبی استفاده می‌کردند.

امروزه بقایای آسیاب‌های آبی در نشتیفان قابل مشاهده است. این آسیاب‌ها در گذر تاریخ مهم‌ترین عامل بقای شهر بوده است.

این مسجد در 65 کیلومتری جنوب غربی شهر خواف، در شهر قاسم آباد و در فاصله تقریبی 2 کیلومتری از جاده اصلی واقع شده است. این مسجد که سال 615 هجری قمری ساخته شد، تنها اثر معماری زوزن است که پس از حمله مغول برجای ماند. ‌مسجد فعلی بر روی خرابه‌های مسجد قبلی احداث شده است. ‌مسجد ملک زوزن از مساجد 2 ایوانی به سبک خراسانی است و تاریخ بنا در کتیبه آجری سمت چپ ایوان قبله دیده می‌شود؛ ربیع الاول سال 615 هجری قمری.

مدرسه غیاثیه خرگرد در جنوب روستای خرگرد و به فاصله 5 کیلومتری خواف بر سر راه تایباد واقع است. این مدرسه تاریخی در زمان شاهرخ تیموری و به سال 848 ه.ق ساخته شده است. زیبایی و استحکام بنا به‌گونه‌ای ا ست که سده‌های متمادی مرکز پرجنب و جوش تعلیم و تعلم بود. ‌بنا در 2 طبقه و با 32 غرفه و حجره، 8 تالار مربع در گوشه‌ها و 2 تالار بزرگ در طرفین هشتی ورودی به عنوان مسجد و مدرسه ساخته شده است. نمای درونی و نمای بیرونی جلوی بنا آراسته به کاشیکاری رنگارنگ معرق بسیار زیبا و کتیبه است، داخل ایوان‌ها و رویه تمامی دیوارها هم با تلفیق کاشی و آجر زینت شده است. هر ساله گردشگرانی از کشورهای مختلف جهان برای دیدن این معماری کهن به این دیار می‌آیند و تاریخ دیرین علم و هنر خواف را بررسی می‌کنند.

این بنا مدفن پیراحمد خوافی، وزیر دانشمند شاهرخ تیموری است که به دستور وی ابنیه خیریه و عام‌المنفعه بسیاری ساخته شد. ‌مزار درون شهر خواف واقع شده و دارای ورودی ایوان شکل است که دیوارهای پیرامون آن با ارتفاع 5‌/‌1 متر این قسمت را محصور کرده‌اند. مزار پیر احمد خوافی در میان 2 قبر دیگر در این محدوده دیده می‌شود.

این مکان در ارتفاعات موسوم به خواجه یار مشرف به شهر خواف واقع است. مجموعه تاریخی ـ فرهنگی خواجه‌یار مشتمل بر گورستانی منسوب به شهدای صدر اسلام، بنای کوچک 2 طبقه و آب‌انباری از دوره قاجار است. علاوه بر این جاذبه تاریخی، ارتفاعات خواجه‌یار با چشم‌انداز وسیعی به مرکز شهر، تفریحگاه کوهستانی خوافیان و مناطق مجاور به شمار می‌آید.

بنای جامع سنگان از یادگار‌های معماری اوایل سده هفتم است. این اثر در ابتدا به صورت 2 ایوانی ساخته شده و امروزه دارای یک ایوان در ضلع غربی و رواق‌های طرفین است. نکته بسیار با اهمیت برای گردشگرانی که به بناهای تاریخی علاقه دارند، تغییر وضعیت پایه‌های ایوان قبله به علت زلزله‌های متعدد است. این بنا از جمله مساجد سبک خراسانی و همانند و همزمان با مساجد زوزن و گناباد است و آجرها با هماهنگی خاصی، پایه‌ها و لچکی‌های ایوان و رواق‌ها را زینت داده‌اند. بر لچکی‌های ایوان قطعات کتیبه و آجری‌های قالب زده‌ای نصب شده که متعلق به بنایی کهن‌تر از مسجد بوده است.

قصر بلقیس (کوشک سلامی ) در دهستان سلامی در 25 کیلومتری شمال شهرستان خواف واقع شده است. درباره تاریخ دقیق ساخت این بنا اطلاع مستندی در دست نیست، اما در برخی متون تاریخی به مرمت این بنا توسط ملک زوزن در سال 607 اشاره شده، این بنا 2 طبقه است.

بند سلامی در 6 کیلومتری شمال شرقی سلامی و 31 کیلومتری شهر خواف قرار دارد و از سنگ و ساروج در دهانه‌ای به عرض بیش از 20 متر پرشده است. به استناد نوشته‌های اصطخری و حمدالله مستوفی، ملک محمود سیستانی در زمان حکومت خود آن را بازسازی کرده و در زمان خواجه نظام‌الملک خوافی در قرن 9 بازسازی شده است.

این سد یکی از مراکز عمده تفریحی منطقه به حساب می‌آید و در فصل بهار و تابستان، روزانه پذیرای گردشگران بسیاری است.

قالی و قالیچه:‌صنعت قالیچه‌بافی در خواف سابقه طولانی و تاریخی دارد. چون شغل بیشتر مردم خواف دامداری است، به‌واسطه وجود مواد اولیه بافندگی مانند پشم و نخ، فرش‌های پشمینه در این منطقه زیاد بافته می‌شود که مهم‌ترین آنها قالیچه است.‌نقشه قالیچه‌های معروف خواف عبارتند از: گل بلوچی، کشمیری، گل پسند، گل سوزنی، گل کتابی، گل ستاره، گل طاووسی(گلدانی)، گل ترکمنی، گل بور، کلاه درازی، گل کج، مارپیچ، ماهی درهم.