سامانه‌ای تنش‌زا برای ترکیه

در رابطه با دلایل و عواملی که در پذیرش سپر دفاع موشکی ناتو در ترکیه مطرح شده است می‌توان به این نکته مهم توجه داشت که اصولا ترکیه در سال‌های اخیر علاقه‌مند بوده توان و ظرفیت خود را برای بازیگری منطقه افزایش دهد. به همین جهت سیاست همگرایی با بازی‌ها، اهداف و خواسته‌های قدرت‌های بزرگ را مد نظر قرار داده تا شاید بتواند در جایگاهی مهم قرار گیرد. گذشته از این باید گفت ترکیه عضوی از ناتو است و براساس این موضوع هم تعهداتی به دیگر اعضای ناتو دارد که شاید پذیرش سپر موشکی از جمله این نکات باشد هر چند این امر همراه با فشار‌ها و رایزنی‌هایی در مسائل آشکار و پشت پرده بوده است. نکته دیگر ی که برای پذیرش موضوع سپر موشکی برای ترکیه می‌توان تصور کرد افزایش توان بازیگری در منطقه و ارتقای جایگاه خود و همچنین بالا و جلو بردن توان نظامی خود در امور منطقه است که در مجموع به نوعی می‌توان گفت همه اینها با هدف بزرگ احیای امپراطوری عثمانی توسط رهبران جدید ترکیه دنبال می‌شود. ترکیه در واقع می‌کوشد تا با بازیگری‌ در عرصه‌های مختلف، برند خود را در منطقه از دیگر کشورها، ملت‌ها و دولت‌ها برتر نشان دهد.

در رابطه با جریان‌های داخلی ترکیه باید گفت که حکومت اردوغان تلاش می‌کند تا در حال حاضر از توپ‌های مختلف و یا ظرفیت‌های گوناگون استفاده کند، اما این فرصت‌ها با هم همخوانی ندارند یعنی از یک طرف ترکیه مبارزه با اسرائیل و بحث طرفداری از فلسطین و... را دنبال می‌کند و از طرفی هم با اسرائیلی‌ها قرارداد دارد و یا سپر موشکی را می‌پذیرد. به هر حال جریان‌های داخلی ترکیه بویژه جریان‌های اسلامگرا نگاه ظریف‌تر و پالایش شده‌تری را نسبت به مسائل منطقه دارند و با این موضوع مخالفت می‌کنند. احزاب سیاسی و جریان‌های سیاسی دیگر هم با توجه به مخالفتی که با دولت حاکم دارند با سپر موشکی مخالفت می‌کنند. در مجموع به نظر می‌رسد جریان‌های داخلی با تفکر و یا سیاست‌های اخیر آقای اردوغان مخالفند و بر این مساله تاکید دارند که سیاست‌های نامتوازن و ناهمخوان از سوی دولت می‌تواند هزینه‌‌های بازیگری ترکیه را افرایش دهد و این در نهایت به ضرر مردم خواهد بود. به هر جهت بخشی از مخالفت جریان‌های داخلی ترکیه با سپر موشکی ناشی از سیاست‌های متناقض دولت است و بخشی هم ناشی از ترس هزینه‌‌های احتمالی آن در آینده.

آنچه موجب شده تا ترکیه طرح سپر دفاع موشکی را بپذیرد از منظر مباحث داخلی همان ارتقاء جایگاه و نقش بازیگری در مسائل منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است. از طرف دیگر ترکیه درخواست‌ها و نکات دیگری را نیز مد نظر قرار داده و شاید این نکات موجب شده است تا در حال حاضر این موضوع را مورد پذیرش قراردهد. در این بین ماموریت‌های جدید ناتو در منطقه اروپا و فرااروپا (بویژه در خاورمیانه که در حال حاضر ناتو در این منطقه تبدیل به نیروی تامین‌کننده ثبات برای امنیت جریان انرژی در جهان بدل شده است) نیز تاثیرگذار بوده است. ترک‌ها از این منظر علاقه‌مند هستند تا مسوولیت‌های بیشتری بپذیرند که می‌تواند منافع آنان را در حوزه انرژی نیز تامین کند. از طرف دیگر از آنجا که دولت اردوغان تصمیمی جدی برای عضویت در اتحادیه اروپا دارد باید امتیاز‌های بیشتری برای ورود به این باشگاه به دست آورد و همراهی‌ها و همگرایی‌هایی با نظام غرب بویژه با برخی از کشور‌های مهم و بزرگ اروپایی مثل آلمان و فرانسه (که مخالف اصلی حضور ترکیه در اتحادیه اروپا هستند)‌ داشته باشد.

ترک‌ها در تحولات و قیام‌های متعدد جهان عرب نقش‌های متعددی را بازی کرده‌اند. یعنی در جاهایی وارد نشده و در جایی نیز دخالت اساسی داشته‌اند. در واقع ترک‌ها جسته و گریخته در تحولات اخیر وارد شده و سیاست مستمر و یگانه‌ای نداشته‌اند. لذا نمی‌توان گفت آنها با توجه به نقشی که در لیبی آفریده‌اند صرفا در راستای منافع ناتو یا علیه منافع مردم لیبی عمل کرده‌اند. بنابراین در مورد روابط با ناتو ترکیه در کشور‌های عربی با احتیاط وارد می‌شود و تلاش می‌کند تا کشور‌های عربی را از خود نرنجاند. به هر حال ترک‌ها در ناتو عضو هستند و گاهی این عضویت و مسوولیت‌ها در تضاد با کشور‌های اسلامی و عربی خواهد
بود.

اگرچه اکنون نه مقامات ترکیه و نه کسان دیگری در ناتو در مورد جای دقیق استقرار سپر دفاع موشکی اظهار نظر نکرده‌اند، اما مسلم است که نفس استقرار این سیستم دفاع موشکی می‌تواند همه مناسبات سیاسی و استراتژیک منطقه را تحت تاثیر خود قرار دهد و در عمل نوعی تنفر و بدبینی را بین کشورهای منطقه از جمله ایران سوریه و عراق به همراه خواهد داشت. چرا که این کشور‌ها در مورد سپر دفاع موشکی ملاحظاتی داشته و با آن موافق نیستند. استقرار این سامانه می‌تواند به نوبه خود چالشی برای روابط ترکیه با کشور‌های همسایه باشد.

گذر زمان نشان می‌دهد که روابط ترکیه و ناتو روابط متوسطی بوده است. یعنی هر چند ترکیه تلاش می‌کند در ماموریت‌های ناتو حضور داشته باشد، اما همیشه جلودار و پیشقراول تحولات در ناتو نبوده است. ترک‌ها در کوزوو و افغانستان حضور دارند، اما به نظر نمی‌رسد که نقشی که کشور‌های بزرگ ناتو مثل آلمان و فرانسه دارند ترکیه هم بتواند داشته باشد. از سوی دیگر باید گفت کشورهای غربی از اساس نقش بزرگی از ترکیه نخواهند خواست و این مساله مهم است.