کالبدشکافی یک جامعه کوچک

این فیلم جریان سیال زندگی یکی از طبقات اجتماعی را نشان می‌دهد. زیر صفر، انسان را از زاویه‌ای اجتماعی با درونمایه‌های اقتصادی و صنعتی کالبدشکافی می‌کند.

به نظرم چنین سوالی می‌تواند برای هر اثر اجتماعی دیگر پیش بیاید. در این‌گونه سینمایی، ناگزیر می‌بایست به زندگی سیال جاری در فیلم نزدیک شد، زوایای گوناگون آن را پرداخت کرد و دوربین را به جستجوی قصه واداشت. این همان حربه سینماست که قطعا مخاطب را به صورت مکرر و در مقاطع طولانی درگیر درونیات نموده و ذهن و تفکر او را با اثر تلفیق می‌کند. درست در همین هنگام این شبهه ایجاد می‌شود که مخاطب در حال دیدن یک اثر رمانتیک است، در صورتی که اثر در ذهن مخاطب سرشار از واقعیت است و تا روزهای بعد او را در فکر نگاه می‌دارد.

اگر به ذات هنر معتقد باشیم، مگر می‌شود تفکر و نگاه هنرمند را خالی از بن مایه‌هایی سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بدانیم؛ آن هم در یک جامعه وسیع که مباحث اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی آن لازم و ملزوم تکامل هم هستند.

روزی با سیدناصر هاشم‌زاده و حسن محمودی از تیم تحقیق می‌خواستیم که واقعیات حرف‌های این تیپ از جامعه را برایمان جستجو کنند. خود ما هم نمی‌دانستیم که با چه دنیای عجیب و بزرگ اجتماعی روبه‌رو هستیم، اما وقتی بیشتر با عمق ماجرا آشنا شدیم بسیار غافلگیر شدیم و این تمام واقعیت بود.

به نظرم این یک اپیدمی نیست و بستگی به ژانر و نوع پرداخت فیلم دارد. شما وقتی در اثری اجتماعی به موشکافی اقتصاد خرد یا کلان می‌پردازید، نمی‌توانید از جامعه پیرامونش غافل شوید و از کنار خرده فرهنگ‌ها و سیاست‌های جاری در آن بسادگی بگذرید. یا وقتی می‌خواهید هنجار‌های اجتماعی را در قصه و روایتی پیچیده که از جنس خود اجتماع است بیان نمایید، نمی‌توانید از کنار حتی بخشی از مولفه و بستر‌های پیچیده و بسیار سخت اقتصاد ، سیاست و فرهنگ بسادگی عبور کنید.

هایده صفی‌یاری از نوابغ سینمای ایران است. هرگز نمی‌توان از کنار تدوین «آژانس شیشه‌ای»، «درباره الی» و «جدایی نادر از سیمین» بسادگی عبور کرد. لحظه به لحظه تدوین این فیلم‌ها برایم درس است و این افتخاری بزرگ بود که در فیلم زیر صفر، شاگردی ایشان را کردم. تدوین این فیلم با داشتن 60 ساعت راش، 6 ماه زمان برد؛ این یعنی زمانی معادل تدوین 3 فیلم سینمایی. فیلم‌هایی که موضوعات انسانی و اجتماعی دارند، در عین سادگی لحن، دارای ساختار بسیار پیچیده‌ای هستند که صفی‌یاری هم استاد تدوین این‌گونه فیلم‌هاست.

رضا تیموری با تجربیات بسیاری که داشت، توانست کار را به این سطح برساند. برای برخی سکانس‌ها ما روزها وقت صرف می‌کردیم تا به نتیجه دلخواه برسیم.

دقیقا. نمی‌دانم هر وقت به اساتیدم در سینما می‌گویم که از نریشن متنفرم چرا سرزنشم می‌کنند. من به عنوان یک فیلمساز نسل سوم سینمای ایران که تصویرگراست، بشدت دوست دارم واقعیت از جنس خودش باشد و من فقط توصیف‌کننده بی‌پرده آن باشم. برای همین دوست ندارم کارم شرح‌دهنده موقعیت و توصیف‌گر احساسات باشد.

ساعت در واقع مهم‌ترین موتیف ما برای گذشت، توقف و ایستایی زمان فیزیکی و ذهنی در این فیلم است. از ابتدا آن چیزی که ذهنم را بسیار مشغول می‌کرد، این بود که از چه زوایایی و با چه پلا‌ن‌هایی باید در کنار بطن محتوایی این اثر، مخاطب را با فیزیک آن نیز آشنا نمایم.