جای خالی انیمیشن‌های ایرانی در شبکه‌های خارجی

انیمیشن‌های ما برخلاف کشورهای دیگر و بخصوص کشورهای آسیای شرقی، جایی در شبکه‌های تلویزیونی ماهواره‌ای ندارد؛ در حالی که عمر انیمیشن در این کشورها به مراتب کمتر از ماست اما موقعیت فعلی انیمیشن ما و انیمیشن آنها در جهان امروز فاصله زیادی دارد که به نظر نمی‌رسد به این زودی‌ها از این فاصله کاسته شود. در حال حاضر، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، حوزه هنری، مرکز صبا و مراکز سیمای استان‌ها از جمله شناخته شده‌ترین مراکزی هستند که در آنها تولید انیمیشن صورت می‌گیرد و واقعیت این است که در طول چند سال گذشته رقم تولید انیمیشن با مساعی این مراکز به نحو چشمگیری بالا رفته و تلویزیون هم به عنوان بزرگ‌ترین استفاده کننده تولیدات آنها، زمینه دیده شدن این آثار را فراهم کرده است. اگر زمانی بسیاری از انیمیشن‌هایی که از تلویزیون پخش می‌شدند، خارجی بودند در حال حاضر میزان قابل توجهی از این تولیدات محصول داخل هستند که در قالب‌های مختلفی مثل آموزشی، سرگرم‌کننده یا تیزر تبلیغاتی به آنتن پخش سپرده می‌شوند و در میان آنها پاره‌ای از انیمیشن‌ها با استانداردهای خوب هم دیده می‌شود.

بابک نظری، کارگردان انیمیشن معروف این سال‌های تلویزیون یعنی شکرستان است که علاوه بر حضور موفق در تلویزیون در خارج از کشور هم دیده شده است. نظری در پاسخ به این سوال که چرا انیمیشن‌های ایرانی در شبکه‌های خارجی کمتر حضور دارند، می‌گوید: این سوال را باید از چند زاویه مورد کنکاش قرار داد. شاید مهم‌ترین دلیل این باشد که ما توزیع مناسبی نداریم. در تمام دنیا آثار تصویری، توزیع‌کننده‌های شناخته شده دارند. در دنیا وقتی یک اثر تولید شد آن را به یک توزیع‌کننده معتبر می‌سپارند که همه آن را می‌شناسند، یعنی هم تولیدکننده به آن اعتماد می‌کند و هم خریدار، ولی ما عملا تابع چنین سیستمی نیستیم.

نظری تصریح کرد: علت دیگر که انیمیشن‌های ما در عرصه جهانی کم‌فروغ ظاهر می‌شود این است که ما استانداردهای جهانی را رعایت نمی‌‌کنیم. در دنیای امروز استانداردهایی ملاک است که به لحاظ کمی، کیفی و فنی با آثاری که ما تولید می‌کنیم، متفاوت است.

ذهنیتی که ما از انیمیشن داریم یک اثر کوچک با بودجه کم است در حالی که در جهان عملا خلاف این موضوع اتفاق می‌افتد، یعنی هزینه ساخت انیمیشن در دنیا بسیار بالاست. بر فرض هم که ما یک اثر با استانداردهای بین‌المللی ساختیم، این‌که مقدمات نمایش بین‌المللی آن را فراهم کنیم، به هزینه بالایی نیاز دارد؛ مثلا اگر بخواهیم یک اثر ایرانی را با استانداردهای بین‌المللی دوبله کنیم، شاید دوبله این اثر بیش از 10 برابر هزینه تولید آن انیمیشن برای ما خرج بردارد.

کارگردان شکرستان که اثرش در فرانسه روی پرده رفته و برخی شبکه‌های تلویزیونی عربی و اروپایی خواهان نمایش این اثر هستند، می‌افزاید: سیستمی که ما با‌ آن انیمیشن تولید می‌کنیم، پال است در حالی که این سیستم در جهان منسوخ شده و جای آن را سیستم HD گرفته است. اگر ما بخواهیم با سیستم HD انیمیشن تولید کنیم، اساسا هزینه تولید انیمیشن‌ها به مراتب افزایش خواهد یافت. اگر ما بخواهیم مخاطب جهانی را راضی کنیم، باید اول استانداردهای فنی سپس استانداردهای کیفی کارمان را بالا ببریم.

نظری نیروی انسانی حاضر در بخش انیمیشن کشور را بزرگ‌ترین ویژگی و برگ برنده این هنر ـ صنعت می‌داند و می‌گوید: ما در بخش نیروی انسانی بسیار قوی و به‌روز هستیم و وجود بعضی محدودیت‌ها، اتفاقا باعث شده خلاقیت این گروه بیشتر شکوفا شود، اما به هر حال باید مدیران نگاه تازه و متفاوتی به هنر انیمیشن داشته باشند. واقعیت این است که انیمیشن در جهان امروز، نه‌تنها جزو پرفروش‌ترین آثار تصویری محسوب می‌شود، بلکه توانسته بخش اعظمی از فیلم‌هایی که می‌بینیم را هم بخوبی پشتیبانی کند، مثلا بیش از نیمی از فیلمی مثل ارباب حلقه‌ها، از هنر انیمیشن سود برده است. از این نظر ما هم می‌توانیم روی انیمیشن کشور حساب کنیم که بتواند به کمک سینمای ایران بیاید.

رضا تقدسی از مدیران تولید و باسابقه عرصه انیمیشن می‌گوید: قطب اصلی تولید انیمیشن حرفه‌ای در ایران صداوسیماست. صداوسیما مرکزی است که برای فرهنگ هزینه می‌کند و البته در نوع کار آن درآمدزایی دیده نشده است. برای همین هم ما شاهدیم که از کشورهای دیگر انیمیشن خریداری می‌شود اما تلاش جدی برای فروش انیمیشن‌های ایرانی صورت نمی‌گیرد و عملا توقعی هم وجود ندارد.

این فعال عرصه انیمیشن کشور می‌افزاید: در تولید کشورهای دیگر، فروش خارجی یکی از مهم‌ترین مقوله‌هاست، یعنی قبل از این که کاری تولید شود به این فکر می‌شود که چگونه باید آن را فروخت، اما در ایران کل چرخه تولید از صداوسیما شروع و به آن نیز ختم می‌شود. مثلا در کره شرکت‌هایی به شکل کاملا حرفه‌ای فقط در این زمینه کار می‌کنند که به شما بگویند که با این داستان و این کاراکترها آیا انیمیشن شما در دنیا مشتری پیدا می‌کند یا نه. در واقع با نظر مثبت آنهاست که تولید سریال انیمیشن شروع می‌شود و پیش‌تولید تا تایید نهایی این شرکت‌ها به پایان نمی‌رسد.

وی درباره کیفیت آثار ایرانی هم می‌افزاید: این که برخی می‌گویند انیمیشن‌های ایرانی به دلیل تکنیک پایین قابل فروش نیستند به نظرم درست نیست، چون ما در کانال‌های مختلف پخش‌کننده انیمیشن در دنیا شاهد کارهایی به مراتب ضعیف‌تر از تولیدات ایرانی هستیم. این در حالی است که کارهای خوب ایرانی هم نتوانسته در دنیا مشتری پیدا کند. پس مشکل جای دیگری است که همان بازاریابی درست بین‌المللی در این زمینه است.

تقدسی حضور تولیدکنندگان انیمیشن را در عرصه بین‌المللی آثار چاره کار می‌داند و می‌گوید: در کشور ما تمام حقوق یک انیمیشن مربوط به صداوسیماست و عملا بخش خصوصی نمی‌تواند در فروش محصولات نقشی داشته باشد. البته نفس هزینه برای کار فرهنگی بسیار پسندیده است که صداوسیما آن را پیگیری می‌کند، اما به نظرم اگر فرهنگ ارائه کارهای انیمیشن به کشورهای دیگر ترویج شود، قطعا بهتر است.

از آن گذشته در وادی فیلم و سریال مراوده بین‌المللی به خاطر نوع سوژه‌ها و دیدگاه‌ها ممکن است مشکل باشد، اما انیمیشن عرصه‌ای است که محدودیت آثار زنده را ندارد و در دنیا کشورهایی که سریال انیمیشن می‌توانند بفروشند، راحت‌تر می‌توانند این کار را بکنند. اگر بخشی از حقوق انیمیشن به شرکت‌های خصوصی واگذار شود، در آینده شاهد خواهیم بود پولی که برای انیمیشن صرف می‌شود نه تنها هزینه نیست، بلکه می‌تواند یک سرمایه‌گذاری با قابلیت بازگشت سرمایه و حتی سودآوری باشد. مطالعه تجربه کشورهای دیگر همچون چین و کره جنوبی این نظر را تایید می‌کند.