کاخ‌ موزه‌های سعدآباد به روایت امروز

شاید ورود به کاخی که در یک دوره زمانی محل زندگی و استراحت رضاخان بوده است، برای شما بسیار هیجان‌انگیز باشد، در کاخ‌موزه سبز مجموعه سعدآباد، تاریخ میزبان شماست، تاریخی که روایتگر زندگی یکی از سلاطین ایرانی به نام «رضاخان» است. در و دیوار این کاخ، هنوز طنین ضربه‌های چکمه‌های رضاخانی را به یاد دارد. مردی با عصا، شنل و هیبتی نظامی که فریادهایش هنوز در حافظه این کاخ مانده است.

اینجا را کاخ‌موزه «سبز» نام نهاده‌اند، دلیلش هم استفاده از سنگ‌های سبزرنگ در بنای ساختمان است، این سنگ‌های سبزرنگ ویژه ساخت این کاخ از زنجان آورده شده است. این کاخ‌موزه که در قدیم با نام «کاخ شهوند» معروف بود، یکی از قدیمی‌ترین کاخ‌های مجموعه سعدآباد است که سال ساخت آن به بیش از 80 سال پیش بازمی‌گردد. این کاخ به دستور رضاخان در فاصله سال‌های 1301 تا 1307 ساخته شد که در طراحی داخلی، تذهیب دیوارها و معماری بنای آن از هنرمندان و معماران بنامی چون استاد جعفر کاشانی، حسین‌ بهزاد و... بهره گرفته شد.

در سراسر این کاخ‌موزه، هنرهای اصیل و سنتی ایران به چشم می‌خورد که ساخته دست هنرمندان پرآوازه ایرانی است و تعجب و تحسین بازدیدکنندگان را برمی‌انگیزد.

از جمله هنرهای به کار گرفته شده در این کاخ می‌توان به خاتم‌کاری‌ها، آثار منبت‌کاری و تالارهای آیینه‌کاری شده اشاره کرد. البته در کنار این هنرهای کاملا ایرانی، اشیای لوکس یا دارای ارزش تاریخی غربی نیز زینت بخش کاخ شده است که نشان می‌دهد رضاخان نسبت به هنر و تاریخ غرب نیز علاقه‌مندی ویژه‌ای داشته است. میز بزرگ متعلق به قرن 18 فرانسه، پرده‌ای تماما‌ از جنس نقره، چلچراغ‌ها، تابلوهای نقاشی غربی، مجسمه‌ها، مبل‌های دوره لویی شانزدهم و 2 میز کنسول مربوط به دوره ناپلئون از جمله این آثار عتیقه غربی است.

این موزه هم یکی از کاخ‌های قدیمی مجموعه فرهنگی‌ ‌ـ‌ تاریخی سعدآباد است که بر اساس روایت‌ها، زمان ساخت آن به دوره قاجار بازمی‌گردد. رضاخان در این کاخ نیز که نام قدیمی آن «کاخ کرباسی» بوده است، مدتی رحل اقامت افکنده و پس از او هم فرزندش در آن سکونت داشته است.

این کاخ پس از گذر از حوادث روزگار، سال 1373 به مناسبت صدمین سال تولد استاد حسین بهزاد به نمایش آثار این هنرمند نگارگر ایرانی اختصاص یافت. البته طراحی داخلی آن با تغییراتی متناسب با موزه استاد حسین بهزاد تغییر یافت.

استاد حسین بهزاد، نقاش و نگارگر نام‌آور ایران سال 1273 شمسی متولد شد و 21 مهر 1347 درگذشت.

حسین بهزاد در کپی کردن آثار نگارگری قدیم ایران از جمله آثار کمال الدین بهزاد و رضا عباسی که در آن زمان بسیار مورد توجه اروپاییان و دلالان ایرانی بود، استعداد و توانایی وی‍ژه‌ای داشت. او بارها برای مطالعه در آثار نقاشی جدید و قدیم هنرمندان اروپایی، از اروپا دیدن کرد و آثار و مینیاتورهای او در چندین نمایشگاه هنری ایران، اروپا و آمریکا به نمایش گذاشته شد و با استقبال فراوان روبه‌رو شد.

از این هنرمند آثار نگارگری بسیار ارزنده‌ای به یادگار مانده است که تابلوهای ایوان مدائن، فردوسی و قهرمانان شاهنامه، ابن‌سینا بر بالین بیمار عشق، صاحبان طلای سیاه، حافظ شیراز، نیمه شب حافظ، اندیشه حکیم ابوعلی سینا و کاوه آهنگر از آن جمله است.

در این موزه هم‌اکنون آثار نقاشی این هنرمند در 4 سالن به نمایش گذاشته شده است. آثاری که هر کدام گنجینه‌ای هنری برای این مرز و بوم به حساب می‌آید. شاید نگهداری آثار این نگارگر ایرانی در چنین کاخی، کمترین تقدیر از هنر این هنرمند باشد.

یکی دیگر از ساختمان‌های اواخر دوره قاجار در این مجموعه که زمانی محل زندگی فرحناز و علیرضا پهلوی بوده است، اکنون با عنوان «موزه صنایع‌دستی» فعال است.

این ساختمان زمانی هم (1376) به نمایش آثار خوشنویسی میرعماد اختصاص یافته بود که با عنوان موزه خط و کتابت میرعماد، آثار یکی از بهترین خوشنویس‌های دوران صفوی را به نمایش گذاشته بود. اکنون آثار خوشنویسی میرعماد به موزه هنرهای زیبای سعدآباد منتقل شده است و از سال گذشته (1389) این موزه برای نمایش آثار صنایع‌دستی ایران در نظر گرفته شده است.

در این موزه، صنایع‌دستی مختلفی در 5 بخش به نمایش گذاشته شده است که شامل سفال و سرامیک، شیشه‌گری و رودوزی‌های سنتی ایران، صنایع هنری چوبی مانند منبت، معرق، خاتم، گره چینی و مشبک، آثار فلزی مانند ملیله‌سازی، قلمزنی و مشبک فلز است.

در طبقه دوم این موزه نیز آثار نقاشی ایرانی به نمایش درآمده است. این مکان در حقیقت آیینه بخشی از هنر ایرانیان محسوب می‌شود.

موزه ظروف سلطنتی نیز همچون موزه صنایع‌دستی دستخوش تغییر و تحولاتی بوده است و کاربری آن چند بار تغییر یافته است.

این موزه در دوران پهلوی به دستور رضاخان برای اشرف، خواهر دوقلوی شاه ساخته شد که سال ساخت آن 1315 تا 1318 ثبت شده است.

جالب آن که معماری این موزه نسبت به سایر موزه‌های این مجموعه تفاوت بسیاری دارد، چرا که در ساخت آن از طراحان و معماران خارجی بهره گرفته شده است که نتیجه کار هم یک ساختمان به سبک فرانسوی است.

این کاخ با وقفه‌ای نسبتا طولانی پس از انقلاب اسلامی، در بهار 1374 با عنوان «موزه ظروف» افتتاح شد که البته هنوز سال به پایان نرسیده بود، موزه تغییر کاربری داد و در اختیار نهاد ریاست‌جمهوری قرار گرفت.

بعد از گذشت 10 سال در 1384 این بنا مجددا در اختیار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری قرار گرفت و با تغییر کاربری مجدد این بار به نمایش آثار صنایع‌دستی اختصاص یافت، بعد از گذشت 3 سال در بهمن 1388 با تصمیم مدیریت وقت قرار شد که این موزه کاربری اولیه خود را بازیابد و سرانجام در خرداد 90 با انتقال آثار صنایع‌دستی به موزه مخصوص به خود، این موزه دوباره به محل نمایش ظروف سلطنتی اختصاص یافت و اکنون در این ساختمان، بیش از 5 هزار قطعه ظروف و اشیای تزئینی در 2 طبقه و 5 سالن مختلف به نمایش گذاشته
شده است.

ظروف به نمایش درآمده شامل 3 دسته ظروف قاجار، پهلوی دوم و ظروف اهدایی است که در مناسبت‌های مختلف خریداری شده یا به پهلوی دوم و خانواده‌اش اهدا شده است. در حقیقت در این بخش می‌توان شاهد یک دوره طولانی‌تر از تاریخ معاصر ایران بود.

ساختمان کوچک «موزه نیم قرن کودکی در دوران معاصر» از سال 1354 تا 1357 محل سکونت تابستانی لیلا پهلوی دختر کوچک محمدرضا پهلوی و ندیمه‌اش بوده است. این موزه برای کودکان نیز بسیار جذاب و هیجان‌انگیز است. این بنا بعد از انقلاب اسلامی و با وقفه‌ای حدود 16 سال، با نام «موزه آبکار» به نمایش آثار نقاشی و تذهیب «کلارا آبکار» اختصاص یافت و با انتقال آثار این هنرمند به طبقه سوم موزه هنرهای زیبای سعدآباد، این ساختمان به محلی برای نمایش اسباب بازی‌های لیلا پهلوی، نمایش عکس‌های کودکان عشایری و اسباب بازی‌های کودکان در 50 سال گذشته تبدیل شده است.

در بخشی از این ساختمان نیز عکس‌های دوران کودکی لیلا پهلوی به نمایش درآمده است. کودکان امروز در این موزه کوچک، شاهد زندگی و تاریخ به سرآمده کودکان دیروز خواهند بود.

فاطمه حامدی‌خواه