نوآوری، ضرورت برنامه‌های معارفی

تهیه‌کنندگان چنین برنامه‌هایی، بی‌شک نبض مخاطب و جامعه هدف‌شان را خوب و دقیق در دست دارند. آنها مراقب هستند سر‌نخ‌های جذابیت موضوع، بکر و تازه بودن اطلاعات و دیدگاه‌ها را گم نکنند. پردازش موضوعات از زاویه نگاهی نو و متفاوت، استفاده از عناصر بصری چشم‌نواز و همچنین مشارکت مخاطب در برنامه از دیگر نکات کلیدی است که به آن توجه دارند.

این موضوع در ماه مبارک رمضان، پررنگ‌تر از قبل می‌شود:

شاه‌بیت غزل ارتباط با مخاطب بویژه در برنامه‌های معارفی، القای حس احترام عمیق و ایجاد رابطه عاطفی برنامه با بینندگان خود است. تمام سعی من بر این است که با احترامی که برای مخاطبان برنامه قائل هستم و عاطفه‌ای که ایجاد می‌کنم، ارتباط مخاطب را در کانال و مجرایی صمیمی برقرار کنم. در این صورت به دوام این رابطه می‌توان امیدوار بود.

این حرف‌های مجری – کارشناس برنامه «حیات الهی» است. حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا دستمالچی معروف به مصلح است.

حیات الهی که سیاوش اصغرزاده تهیه‌کنندگی آن را به عهده دارد، از سیمای آذری شبکه سحر و برای بینندگان آذری زبان در جمهوری آذربایجان پخش می‌شود.

مصلح می‌گوید: حدود 4 سال است که برای اجرای این برنامه دعوت شده‌ام. نظر مدیریت سیمای آذری و تهیه‌کننده برنامه بر این بود که برنامه‌ای مذهبی در این قالب، مورد نیاز مردم جمهوری آذربایجان است. درخواست‌های بسیاری به این تلویزیون سیما رسیده بود که در نهایت مجموعه را به اینجا رساند که در یک فضای صمیمی، هم احکام شرعی، هم موضوعات اخلاقی و هم مبانی اعتقادی بیان شود.

این برنامه تلاش می‌کند از الگوی تعامل مخاطب و رسانه حداکثر استفاده را ببرد. به همین علت بجز یک بخش ورودی که شامل پخش آیه یا آیاتی کوتاه از قرآن کریم با صدای یک قاری بین‌المللی است، روند بقیه زمان برنامه را خواست و مشارکت مخاطبان تنظیم می‌کند و ادامه برنامه با طرح سوال از سوی بینندگان و پاسخگویی مجری سپری می‌شود؛ نکته‌ای که در جلب توجه و جذب مخاطبان یک برنامه معارفی، شاخصه‌ای انکارناپذیر است.

کارشناس مجری حیات الهی معتقد است: یکی از نکات مهمی که باعث می‌شود بیننده عادی این برنامه به تماشاچی پیگیر و مشارکت کننده تبدیل شود، برای برخورد کاملا صمیمانه برنامه با مخاطبان است.

نوع بیان، علمی بودن مطالب، متقن و باورپذیر بودن آنها و استفاده از فرم تازه، نکته دیگری است که در شیوه اجرای برنامه توسط حجت‌الاسلام والمسلمین مصلح قابل توجه است.

این مطلب را می‌توان از جملات خودش بهتر دریافت: برای ورود به دنیای ارتباط با بینندگان در یک برنامه معارفی، من اول Password را می‌زنم. رمز ورود به این دنیا احترام به مخاطب، سرکوب نکردن، انصاف داشتن در مراوده‌های کلامی و رابطه محبت‌آمیز با بیننده است. اگر این رمز درست و دقیق باشد، Link اتفاق می‌افتد و بیننده را با برنامه پیوند می‌دهد. پیوند که برقرار شد Download و Upload مفاهیم و پیام‌های معنوی هم ممکن می‌شود.

حجت‌الاسلام مصلح مخاطبان برنامه، علاقه‌ و سلیقه‌هایشان را می‌شناسد. او نیازهای فکری آنها را هم می‌داند و راه و روش درست ارتباط با طیف وسیع تماشاگران برنامه.

به همین علت مکالمه بین مصلح و بعضی بینندگان که از بعضی احکام و شرایع دینی اطلاع عمیق ندارند و تکالیف دینی‌شان را آن‌طور که باید انجام نداده‌اند، هم دیدنی است و هم شنیدنی.

این گفت‌وگوها گاهی صحبت‌های مهربانانه و بسیار صمیمی او با مخاطبان را ـ که هم دلجویی می‌کند، هم امید می‌دهد، هم از رأفت و عشق غیرقابل توصیف خدا به بنده می‌گوید و هم از سرچشمه‌های زلال و ناب آموزه‌های قرآن کریم مصداق و اشاره می‌آورد ـ به گفت‌وگوی مشفقانه پدر با فرزند شبیه‌تر می‌کند تا شکل متعارف یک برنامه معارف اسلامی و این همان چیزی است که مخاطبان این برنامه می‌خواهند.

مصلح در ادامه می‌گوید: یک برنامه معارفی در این سطح که برای مخاطب عام پخش می‌شود، حتی اگر محور اصلی‌اش بیان احکام براساس رساله علمیه مراجع تقلید است، باید از هر حکمی، تصویر زیبای آن را نشان بدهد. انجام این ماموریت، منافاتی با بیان علمی ندارد.

مجری کارشناس روحانی حیات الهی ادامه می‌دهد: در چنین برنامه خاصی با این مخاطبان ویژه، روش کار این است که تماشاگر را با دین آشنا کنیم و هر تصویر خشن و هر پیرایه غلطی را که رسانه‌ها و دنیای غرب می‌خواهند به اسلام ببندند، از قامت دین پاک کنیم. باید نشان بدهیم هر کجا گشادگی، فراخی و وسعت و زیبایی است دین است و هر چه ضیق و تنگی و زشتی ربطی به دین ندارد، بلکه به بدفهمی‌ها و کج‌سلیقگی‌های افراد بر‌می‌گردد.

ناصر حجازی‌فر، مدیر طرح و تامین برنامه شبکه سحر می‌گوید: افزایش مجموع حجم زمانی پخش، توسعه تنوع موضوعات و افزایش عناوین برنامه‌های معارفی در شبکه جهانی سحر، جزو سیاست‌های اساسی این شبکه در 2 سال گذشته تاکنون بوده است.

او درباره هدف این کار می‌گوید: پرداختن به حوزه‌های مختلف نیاز فکری مخاطبان شبکه سحر، دلیل اصلی ما برای طراحی توسعه بوده است. این برنامه‌ها از اعتقادات و جهان‌بینی اسلامی تا مبانی عملی دین، تاریخ صدر اسلام، سیره معصومین، علوم و مفاهیم قرآنی و... را در برمی‌گیرند تا مخاطب ما هر آنچه دوست دارد یا به دانستن‌شان نیازمند است، در مجموعه برنامه‌های معارفی ما بیابد.

به گفته حجازی‌فر، برای تحقق این سیاست، استفاده از ظرفیت و توان برنامه‌سازی در مراکز استانی صدا و سیما در کشور و دفاتر نمایندگی صدا و سیمای خارج از ایران فرصت خوبی را در اختیار سرویس‌های شش‌گانه این شبکه قرار داده تا برنامه‌های گوناگونی را در حوزه معارف اسلامی طراحی و پخش کنند. برنامه‌سازی متمرکز در گروه‌های برنامه‌ساز شش‌گانه شبکه یعنی سرویس‌های انگلیسی، فرانسوی، آذری، کردی، اردو و بوسنیایی زبان هم بخش عمده‌ای از این فرآیند است.

حجازی‌فر اضافه می‌کند: در حال حاضر 11 عنوان برنامه معارفی از قم ( از طریق صدا و سیمای مرکز قم و مرکز اسلام‌الاصیل) و 3 عنوان برنامه از دفتر صدا و سیما در لندن روی آنتن شبکه جهانی سحر است. بزودی پخش چند برنامه معارفی از بیروت هم آغاز می‌شود. در کنار آنها 6 عنوان برنامه از استودیوی پخش در شبکه تهران نیز به موضوعات معارفی می‌پردازند. در ضمن در ماه مبارک رمضان نیز 20 عنوان برنامه روزانه ویژه این مناسبت برای ساعات افطار و سحری به جدول پخش این شبکه که از 2 کانال 1 و 2 پخش می‌شوند، افزوده شده‌اند.

احمد منصفی ـ مدیر واحد برون‌مرزی صدا و سیمای مرکز قم ـ تهیه و پخش دو برنامه «پیام سبحان» ( تفسیر موضوعی سور قرآنی) و « ایمان» (مباحث اعتقادی) را برای سیمای اردو، برنامه‌های «ایده آللار» (تاریخ تحلیلی اسلام) و «اینانچ» (عقاید اسلامی) را برای سیمای آذری و برنامه «احکام» (احکام مستحدثه‌ای که یک مسلمان در جهان غرب با آنها روبه‌رو می‌شود) را برای سیمای انگلیسی شبکه سحر هدایت می‌کند.

منصفی، تحصیلکرده حوزه، فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد تهیه‌کنندگی از دانشکده صدا و سیماست.

تعامل منصفی با مدیران سیماهای سحر در تمامی مراحل و روند اجرای برنامه‌های تولیدی یا پخش برنامه‌های زنده معارفی ادامه دارد.

او می‌گوید: هر برنامه درواقع 2 تهیه‌کننده دارد؛ یکی عهده‌دار فرم برنامه است و دیگر بر محتوای معارفی آن نظارت می‌کند که نفر دوم را با عنوان ناظر محتوایی می‌شناسیم. بعد از هماهنگی‌ها و نشست‌های اولیه با هریک از سیماهای مختلف شبکه و مشخص شدن شاکله اصلی کار و نظرات، این دو نفر کار خود را شروع می‌کنند.

به گفته این مدیر رسانه، ناظر محتوایی برنامه‌های معارفی لزوما از افراد بومی کشوری که تمرکز مخاطبان شبکه برون‌مرزی سحر در آنهاست، انتخاب نمی‌شود اما حتما به همان زبان مسلط و از تحصیلات حوزوی برخوردار است. البته ممکن است از مزیت بومی بودن هم بهره‌مند باشد. در نهایت این اوست که بر سیر مباحث، عناوین موضوعات هر برنامه، فصل‌بندی‌ها و... محتوایی نظارت می‌کند.

اما انتخاب کارشناسان هر برنامه، به گونه‌ای دیگر است در ایران کارشناسان ایرانی مسلط به زبان اردو و متخصص مباحث معرفتی دین بسیار اندک و انگشت‌شمارند، اما شماری از اردوزبانان اهل شبه قاره هند در حوزه علمیه قم مشغول به تحصیل اند که در برنامه‌های مربوط به این سیما حضور می‌یابند.

اما در سیمای انگلیسی، بیشتر از کارشناسان ایرانی مسلط به انگلیسی استفاده می‌شود. گزینش این کارشناسان هم با نظر و بررسی ناظر محتوایی انجام می‌شود و تلاش می‌شود افرادی در این برنامه‌ها حاضر شوند که بتوانند حداکثر جلب نظر مخاطب و تاثیر‌گذاری برنامه را تضمین کنند.

اهمیت سبک و سیاق ساختاری یک برنامه و جزئیات مختلف آن که در مجموع، بسته تصویری یک برنامه تلویزیونی را تشکیل می‌دهند نیز کمتر از مهندسی محتوا و بیان آن نیست.

مدیر واحد برون‌مرزی صدا و سیمای مرکز استانی قم، ساختار عمده برنامه‌های معارفی تهیه شده در قم را «استودیویی» معرفی کرده، اما اضافه می‌کند: برای این‌که برنامه بتواند بیننده تلویزیون را جذب کند و خیلی تخت نباشد، در عین محوریت کار استودیویی و گفت و شنود مجری و کارشناس، از عناصر بصری متنوعی در طول برنامه و فواصل گفت‌وگوها استفاده می‌کنیم. به عنوان نمونه کپشن احادیث و آیات و... تصاویر مرتبط با موضوع همراه گفتار متن و فاصله‌های گرافیکی ضمن این‌که تلاش می‌شود در طراحی دکور هم وجوه مختلفی در نظر گرفته شود.

عمومیت پیدا کردن پخش برنامه‌های مذهبی در ماه مبارک رمضان، توجه بیشتر افراد را به شکل، مضمون و مدل ارائه مفاهیم دینی در این برنامه‌ها جلب می‌کند و تکثر و گوناگونی این برنامه، زمینه‌ای است برای مقایسه، ارزیابی بازده و تاثیر و بازنگری در فرآیند تولید و پخش برنامه‌های معارفی. اتفاقی که هم در شبکه‌های داخلی ضروری است و هم در شبکه‌های برون‌مرزی صدا و سیما.

حرف آخر را منصفی می‌زند: در واقع اتفاقاتی که ماه‌های گذشته در کشورهای اسلامی اتفاق افتاد، جهانیان را به روح معرفت اسلامی توجه می‌دهد. به این علت که تحولات و خیزش‌ها مدل حکومتی مترقی‌ای است که یک مکتب به عنوان اسلام ارائه می‌کند؛ این‌که همه این تغییرات و بیداری ملت‌ها، از سرچشمه این دین نشات می‌گیرند. پس ضروری است برنامه‌های معارفی و ارتقای روزافزون آنها بویژه در رسانه‌های برون‌مرزی ایران که تریبون معرفی این اندیشه از دریچه شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی ایرانی است، در کانون توجه برنامه‌سازان و سیاستگذاران رسانه قرار گیرد.