سد زاینده رود؛ نعمت یا نقمت برای اصفهانی‌ها

اسفندیار امینی، مدیرعامل کانون خبرگان کشاورزی استان اصفهان در مورد سدسازی و اثرات آن بر خشکی زاینده‌رود می‌گوید: در گذشته و قبل از احداث سدها در طبیعت، آب مازاد در فصولی که مصرف کم بود در سفره‌های زیر زمینی ذخیره می‌شد و در مواقع کم‌آبی از طریق قنوات، چاه‌ها و چشمه‌ها آب مصرفی تامین می‌شد اما امروزه این کار با ساخت سد انجام می‌شود.

وی می‌افزاید: از ایرادهای ذخیره‌سازی آب در پشت سد‌ها نسبت به ذخیره زیرزمینی این است که ساخت سد، همواره با هزینه‌های اساسی و سنگینی روبه رو بوده، در حالی که ذخیره زیرزمینی این گونه نیست. از طرفی آبی که در پشت سدها ذخیره می‌شود، در ایام سال به ویژه در فصل تابستان به دلیل روباز بودن، با تبخیر همراه بوده و میزانی از آب به هدر می‌رود و این در حالی است که ذخیره آب در سفره‌های زیرزمینی این مزیت را دارد که تبخیری صورت نمی‌گیرد.وی با اشاره به این‌که در ذخایر زیرزمینی آب تصفیه هم می‌شود، بیان می‌کند: ولی در مورد سد این گونه نیست بلکه آلودگی آب هم اضافه می‌شود. وی با تاکید بر این‌که متاسفانه بیشتر اکوسیستم رودخانه‌ها و مناطق مختلف به دلیل احداث سدها و اخلال در نظام طبیعی توزیع آب به هم خورده است، تصریح می‌کند: به گفته برخی صاحب‌نظران، سد زاینده‌رود، جزو موفق‌ترین سدها بوده، با وجود این در سال 1350 که سد تنظیمی آن آبگیری شد 3 سال پس از آن 2 روستا در نزدیکی تالاب گاوخونی به نام‌های «شاخ کنار» و «شاخ میان» به دلیل کم‌آبی و بدآبی، متروکه شده و این روند بدون بررسی مسوولان برای دیگر مناطق ادامه پیدا کرد.امینی با اشاره به این‌که در طول میلیون‌ها سال، پرندگان در مسیر سیبری به تالاب گاوخونی در تردد بودند و این مسیر را طی می‌کردند، می‌افزاید: در پی خشکی زاینده‌رود، علاوه بر پرندگان که از این مکان رخت بستند، ماهیان و آبزیان متفاوتی که در این حوزه قرار داشتند نیز از بین رفتند.

وی با اشاره به این که در زمان نه چندان دور، قریب 400 هزار دام از علفزارهای تالاب گاوخونی تعلیف می‌کردند، می‌گوید: متاسفانه با این اقدام‌ها، حقابه کشاورزان از بین رفت و اصفهان از چهره تاریخی و باغی و سرسبز خود دور شد.

امینی با اشاره به این‌که سدسازی شاید در یک مقطع زمانی کوتاه تغییرات خوبی را در جامعه ایجاد کند، می‌افزاید: هرکجا برخلاف رویه طبیعت قدم برداریم، این حرکت محکوم به شکست خواهد بود و نمونه بارز آن را می‌توان در سدسازی زاینده‌رود دید.

مهدی بصیری، نماینده کشاورزان اصفهان نیز در این مورد می‌گوید: در گذشته نظام‌های طبیعی رودخانه به صورتی بود که در فصل‌های پرآب و کم‌آب، تغییراتی در جریان رودخانه به وجود می‌آورد و اینها با شرایط اقلیمی و ظرفیت محیط در تعادل قرار می‌گرفت.وی با بیان این‌که توسعه کشاورزی و افزایش جمعیت و فعالیت‌های دیگری که نیاز به آب داشت، با میزان دبی رودخانه‌ها در فصول مختلف سال مطابقت داشت، ادامه می‌دهد: پس از ایجاد سد که مدیریت انسان جایگزین مدیریت طبیعی خدادادی شد، بسیاری از نکات تاثیرگذار در شرایط طبیعی اکوسیستم‌ها نادیده گرفته شد.وی با تاکید بر این‌که سدها جلوی جریان آب که در مواقع پرآبی باعث تغذیه اراضی حاشیه رودها و تغذیه آب‌های زیرزمینی، دشت‌ها، تالاب‌ها و برکه‌ها می‌شود را می‌گیرد، تصریح می‌کند: با جمع‌ کردن آب در پشت سدها، توهم فراوانی آب در مدیران به وجود می‌آید و مصارف نامناسب جدیدی مانند صنایع مصرف کننده آب در یک محیط خشک همانند اصفهان و یزد ایجاد می‌شود.

بصیری اضافه می‌کند: با آمدن صنعت، جمعیت اصفهان نیز زیاد شده به نحوی که اصفهان در سال 1345 جمعیتی حدود 200 هزار نفر داشته و اکنون که سال 1390 است، همان محدوده حداقل 2 میلیون و 500 نفر جمعیت را در خود جای داده است. وی با بیان این‌که در کمتر از 45 سال، جمعیت اصفهان تقریبا 12 برابر شده است، می‌گوید: طبیعی است که این رقم، مصارف جدیدی را به وجود آورده که از بالادست آب را برای این مصارف جدید تخصیص می‌دهند.وی با تاکید بر این‌که در حال حاضر اولویت تخصیص آب در خشکسالی، پس از بخش شرب، مربوط به بخش صنایع است و کشاورزی در جایگاه سوم قرار دارد، ادامه می‌دهد: این امر خلاف قانون است و طبق قانون‌های مصوب شده در این زمینه، پس از بخش شرب، بخش دوم مربوط به باغات و درخت‌های مثمر و سومین بخش نیز دامپروری و زراعت است و صنعت در جایگاه چهارم قرار دارد.بصیری می‌گوید: قرارگرفتن باغات در جایگاه دوم به این دلیل است که اگر به باغ‌ها آب نرسد، زحمات و تمام سرمایه چندساله کشاورز از بین می‌رود اما بخش صنایع اگر 2 ماه را هم بدون آب سپری کند، تنها همان 2 ماه ضایع خواهد شد و بقیه ماه‌ها را می‌تواند بخوبی پیش ببرد.

ناصر حاجیان، مدرس دانشگاه اصفهان نیز با اشاره به این‌که به طور کلی با توجه به این‌که توزیع نزولات جوی با توزیع مصرف آب اغلب هماهنگی مناسبی نداشته است، اظهار می کند: بیشتر بارندگی‌ها در فصل زمستان است که آب مورد نیاز کمتر بوده و مصرف آب بیشتر در بهار و تابستان است و به همین دلیل ذخیره‌سازی آب اهمیت تعیین‌کننده‌ای در توسعه پایدار یک منطقه که به آب وابسته است را خواهد داشت.

وی با بیان این‌که برای ذخیره آب از 2 روش استفاده می‌شود، می‌گوید: روش تغذیه مصنوعی یکی از این روش‌هاست که در آن نفوذ آب بارندگی به داخل زمین و پیوستن آن به آب‌های زیرزمینی و استفاده از آن به وسیله پمپ یا قنوات صورت می‌گیرد.این استاد دانشگاه تصریح می‌کند: روش دیگر که در یکی دو قرن گذشته، پیشرفت بسزایی داشته، روش احداث سد برای ذخیره آب است و ضمن این‌که محاسنی دارد، مشکلات خاص خودش را نیز داشته و در صورتی که در حین طراحی و بهره‌برداری در نظر گرفته نشود، مشکلاتی را به وجود خواهد آورد.وی در مورد محاسن سدها می‌گوید: ذخیره مقدار قابل توجهی آب در مواقعی که نیاز آن کمتر است و استفاده در مواقعی که جهت شرب، صنعت و کشاورزی نیاز داریم را می‌توان از محاسن این امر برشمرد. البته سدها معایبی نیز دارند، خشک شدن تالاب گاوخونی، جمع کردن آب در زمستان‌ها، جریان‌ دادن آن در رودخانه در بهار و تابستان و فراهم نمودن مقدمات استفاده خلاف قوانین و مقررات به وسیله پمپاژ آب در محل‌هایی که از نظر هیدرولوژی و روند رودخانه و قوانین حاکم بر آن، هیچ حقی را از آب رودخانه ندارد، از معضلات سدها بوده که در حال حاضر شاهد آن هستیم.

وی می‌افزاید: برای مثال رودخانه‌ای که ما با کشور افغانستان به صورت مشترک داریم و طی میلیاردها سال آب براساس پستی و بلندی که در حوضه آبریز وجود دارد به پایین‌دست انتقال می‌یابد، اگر کشور افغانستان اقدام به احداث ایستگاه‌های پمپاژ کند و آب را مصرف کند، آب به پایین‌دست نرسیده و این منطقه که توسعه پایدار آن براساس آب است، از بین می‌رود. توسعه پایدار شهر و دشت‌ها، وابسته به آب زاینده‌رود است و احداث پمپ‌های غیرقانونی سبب شده که مناطقی از شهر و دشت‌ها از قبیل شرق اصفهان از بین برود.

زهرا نوبخت / جام جم اصفهان