روزه در ادیان دیگر

چگونگی روزه در ادیان مختلف وحیانی و غیر وحیانی و اهداف و نیات روزه موضوعی است که در گفت‌وگو با دکتر مصطفی عباسی‌مقدم، عضو هیات علمی دانشگاه کاشان و مشاور قرآنی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها به بررسی آن پرداختیم.

از وی تا به حال کتاب‌های اسوه‌های قرآنی و شیوه‌های تبلیغی آنان، نسیم تفاهم: راهبردها و روش‌ها و جلوه‌های تربیت و تبلیغ در سیره پیامبر اعظم(ص) منتشر شده است.

برخی عباداتی که در اسلام مطرح است مانند نماز، روزه، زکات و... به اشکال دیگر در ادیان دیگر هم وجود داشته است. روزه در ادیان دیگر چگونه بوده است؟

در مسیحیت هم روزه مطرح است؛ ولی نه به قوتی که در آیین یهود هست. مسیحیان خود را آزاد گذاشتند که در هر شکلی که مطلوب می دانند و باب دل و دلخواهشان هست روزه بگیرند از چند ساعت گرفته یا یک روز، حتی روزه وصل هم دارند که 2 روز را به هم وصل می‌کنند که در این شکل چند وعده غذا را صرف نظر می‌کنند یا در مورد بعضی از غذاها امساک دارند. همه این انواع و اقسام روزه‌ها در مسیحیت وجود دارد و همه را جایز و دارای ثواب می‌دانند. البته آنها برای رها شدن از عذاب و بعضی از نیت‌های دیگر که در ادیان دیگر وجود دارد روزه نمی‌گیرند، چون معتقدند کفاره همه گناهان و عذاب‌ها را حضرت عیسی(ع) چشیده و کشیده است و آنها مشکلی ندارند، ولی برای تقرب به خداوند و برای این که ریاضت و عمل صالحی انجام داده باشند روزه گرفتن را برای خودشان مطلوب می‌دانند و هدفشان را این می‌دانند که دل ما در مقابل خداوند نرم و فروتن باشد و نفس سرکش آنها ضعیف شود و به هر حال پرستش‌شان قوی‌تر و بهتر باشد.

برخی فرقه‌های مسیحیت مانند ارتدوکس که مقداری نسبت به آیین‌های دینی حساس‌تر هستند دوره‌های متعددی روزه هستند و روزه‌های بیشتری می‌گیرند، روز تولد حضرت مسیح(ع) و روزهای جمعه و برخی روزهای هفته و... عمده امساکی که انجام می‌دهند پرهیز از گوشت، لبنیات و تخم‌مرغ و... است یعنی بیشتر روزه‌شان امساک از همه چیز نیست. امساک از بعضی از خوردنی‌هاست، ولی به هر حال معتقدند پرخوری نباید وجود داشته باشد و... .

علاوه بر مواردی که در مورد اثرات و اهداف روزه در ادیان مختلف بیان شد، روزه فواید اجتماعی بسیار زیادی دارد و انسان‌ها را به یاد همدیگر و به فکر دلسوزی و همدردی با یکدیگر می‌اندازد و کیست که نداند در زمان حاضر و در روزگار کنونی که در آفریقا و هم‌اکنون در کشور سودان بسیاری از اطفال و مردم بر اثر گرسنگی می‌میرند و از جایی به جای دیگر کوچ می‌کنند به امید آن که غذایی به دست بیاورند و در طول این مسیر جان خود را از دست می دهند در چنین دنیایی که یک طرف دنیای آن از نظر رفاهی و کثرت نعمت خسته شده و در طرف دیگر از نظر محرومیت و قحطی در شرایط سختی قرار دارند، در چنین روزگاری روزه گرفتن، همدردی با دیگران و مشارکت در غم‌ها و در واقع کمک به آنها برای این که از این گرسنگی و سختی بیرون بیایند و نجات پیدا کنند، است.

چند مفهوم در اخلاق دینی و قرآنی وجود دارد که به هم خیلی نزدیک هستند، مفهوم تقوا، ورع (که در قرآن نیست و در روایات آمده) و صبر که در حالت کلی معنای آنها خودنگهداری است. هم تقوا به معنای نگهداری و خویشتنداری نفس است و هم صبر به معنای نگهداشتن و کنترل نفس و روح آدمی است. ورع هم به معنای پاکدامنی است یعنی انسان دامن خود را از زشتی‌ها و پلشتی‌ها پاک نگه دارد. این مفاهیم و برخی مفاهیم دیگر نشان می‌دهد آنچه در بستر دینی طرح این مفاهیم خیلی اهمیت دارد لگام زدن بر نفس اماره است. انسان دارای وجود و شخصیتی است که دارای دو بُعد است یک بُعد فجور دارد یعنی فجورطلب و میل به گناه دارد و یک بُعد خیرخواه و خیرطلب و دوستدار خیر و نیکی و تقواست. این دو زمینه به انسان الهام شده؛ هم کنترل نفس و هم رها کردن نفس است.

در آیات و روایات بسیار زیاد بر تقوا و ورع و صبر تأکید شده است و در واقع کسی که تقوا و ورع داشته باشد دیگر هیچ مشکلی ندارد. صبر را کلید فضایل دانستند و با صبر و تقواست که انسان به یقین و مقامات عالی می‌رسد. عقل به معنای بندی است که عمل انسان را کنترل می‌کند. همین طور حکمت هم به معنای مانعی است که انسان را از خطای در اندیشه و خطای در عمل باز می‌دارد، حکمت یک ملکه نفسانی است که ما را از خطای در اندیشه و عمل باز می‌دارد پس حکمت و عقل هم باز ناظر به بحث خود نگه‌داری است. بالاترین مرتبه‌ای که انسان به لحاظ عملی و رفتاری به آن می‌رسد عصمت است. عصمت هم مرز کنترل است. یک انسان معصوم خود را از همه بدی‌ها و گناهان و خطاها دور نگه می‌دارد و مانع می‌شود در این ورطه‌ها بیفتد.

وجه مشترک همه این مفاهیم، خود‌نگهداری و خود‌نگه‌داشتن نفس و کنترل خود است. تهذیب نفس هم این‌گونه است. در تهذیب نفس انسان نفس را از بدی‌ها پاک می‌کند یعنی نفس را کنترل می‌کنیم که هر کار و فکر بدی را انجام ندهد و هر حالت بدی و حسدی را در خود نداشته باشد مهم‌ترین زمینه و عاملی که باعث تقویت خود‌نگه‌داری و خویشتنداری می‌شود، روزه است. روزه هم حکمت را در انسان تقویت می‌کند و هم صبر و هم تقوای انسان را زیاد می‌کند، چون قدرت امساک (خود نگه داشتن) انسان زیاد می‌شود. پس مهم‌ترین راه رسیدن به این ارزش‌‌های اخلاقی یعنی صبر، تقوا، حکمت و... روزه است.

جالب است در تفسیر «از صبر و نماز یارى جویید» (بقره‌/‌ 153) یکی از تفسیرها این است که منظور از صبر روزه است. در روایات آمده است که منظور از صبر در این آیه روزه است، چون پس از آن نماز که یک عبادت است آمده و مصداق صبر، روزه است. به وسیله روزه است که انسان می‌تواند به خود تمرین صبر و تقوا دهد. در روایات آمده که روزه سپر آتش است. اگر انسان سپر نداشته باشد به ورطه گناهان، غفلت، خودخواهی، خودکامگی و آتش می‌افتد، ولی وقتی روزه بود هم خودش را نگه می‌دارد و هم نسبت به دیگران دلسوز، مهربان و همدرد است. نه این که نسبت به دیگران بی‌تفاوت باشد، بنابراین معتقدم در ارتباط بین روزه و تهذیب نفس و خودسازی باید بگوییم روزه مهم‌ترین و بهترین عامل خودسازی است. اگر انسان روزه درست و کامل و بدون ریا و افراط و تفریط بگیرد و به عبادت بپردازد و سعی کند چنان که جسم خود را تطهیر می‌کند روح خود را هم تسویه کند و از اشتباهات ناخوشایند پرهیز کند، نیت خود را هم خالص کند قطعا یکی از قدم‌های مهم در خودسازی و تهذیب را برداشته است.