«سنگ‌تراشان» برای آخرین‌بار کاوش می‌شود

محمد رحمدل در گفت‌وگو با ایسنا بیان کرد: تا کنون پنج فصل کاوش باستان‌شناسی به سرپرستی مهرداد ملک‌زاده در سنگ‌تراشان انجام شده است و امسال ادامه این کار را در برنامه داریم. کاوش توسط سرپرست پیشین کاوش‌ها ادامه یابد، زیرا از نظر علمی و اخلاق حرفه‌ای، این امر درست‌تر به نظر می‌رسد و او نسبت به جوانب و اطلاعات محوطه آگاهی بیشتری دارد.

در این راستا، مهرداد ملک‌زاده ـ سرپرست پیشین کاوش محوطه سنگ‌تراشان ـ نیز مطالبی را درباره آغاز کاوش در سنگ‌تراشان و اهمیت این محوطه ارائه کرد.

او یادآوری کرد: تقریبا در سال‌های ابتدایی دهه 1380، حفاری‌های غیرمجاز در سنگ‌تراشان آغاز شد و زمانی که گروه باستان‌شناسی به آنجا رفت، حدود 150 گودال کوچک و بزرگ از حفاری قاچاق در محوطه به‌چشم می‌خورد. بعدها که حفاری‌های باستان‌شناسی انجام شد، یک مجموعه نفیس شامل بیش از یک‌هزار قطعه شیء مفرغی به‌دست آمد که نشان می‌داد، پیش از این، شاید چهار یا پنج برابر این اشیا وجود داشته که به یغما رفته است.

وی ادامه داد: از مهرماه 1384 در این منطقه مستقر شدیم و تا خرداد 1385 سه فصل متوالی کاوش کردیم. در این مدت، در مساحتی حدود 400 مترمربع، 500 قلم شیء مفرغی را به‌دست آوردیم؛ اما نکته شگفت‌انگیز این محوطه و آنچه سبب شد، باستان‌شناسی در این محل حساس شود، این بود که برخلاف تمام محوطه‌های شناخته‌شده، اشیای سنگ‌تراشان شرایط نهشته‌گذاری نامتعارفی دارند. به این ترتیب که اشیا نه در بافتی استقراری و نه در گورهای باستانی، بلکه در سینه‌کش کوه زیر خاک قرار داشتند.

این باستان‌شناس با بیان این‌که هفت‌ماه در این محوطه حفاری باستان‌شناسی انجام شد، ولی دریغ از این‌که یک استخوان یا نشانه‌ای از آثار معماری به‌دست آید، اظهار کرد: این یک پرسش است که اگر محوطه سنگ‌تراشان نه گورستان است و نه بافت مسکونی، پس اشیای پیداشده برای چه در این محوطه بودند؟

ملک‌زاده با اشاره به این‌که بنا بر اهمیت محوطه و یافتن پاسخ این پرسش لازم دیده شد، کاوش باستان‌شناسی در سنگ‌تراشان ادامه یابد، گفت: با تغییراتی که در سطح مدیریت پژوهشکده باستان‌شناسی رخ داد، نگاه جاری بر برنامه‌های کاوش عوض شد و پس از آن فقط دو فصل دیگر توانستیم در محل کاوش کنیم. البته به‌دلیل مشکلاتی که وجود داشت، قصد داشتم فقط ناظر حفاری باشم و مجوز کاوش به نام باستان‌شناس دیگری از استان لرستان صادر شود؛ زیرا مشکلاتی در لرستان بود که شرایط کار کردن را برای غیربومی‌ها سخت می‌کرد. همان‌طور که کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های «سرخ دم لری»، «سرخ دم لکی» و «چوپ‌تراش» ادامه پیدا نکرد.

او با تأکید بر اهمیت این محوطه و این مسأله مهم که اشیای خوش‌ساخت مفرغی در یک نهشت ناشناخته از نظر باستان‌شناسی قرار دارند، افزود: اهمیت مفرغ لرستان این است که با آن، تاریخ و هنر ایران و این مسأله را که چگونه شیوه‌های قدیمی‌تر در لبه غربی فلات ایران به شکوفایی هنر شگفت‌انگیز فلزکاری هخامنشی منتج می‌شود، می‌توان نشان داد. همچنین تاریخ مطالعه مفرغ‌های لرستان را به دوره پیش و پس از سنگ‌تراشان می‌توان تقسیم کرد. بنابراین با وجود چنین مسائلی، کاوش باید در سنگ‌تراشان ادامه یابد، اگرچه مشکلاتی در استان وجود دارد و در عمل، امکان کار فراهم نیست.