قلعه «کرشاهی» دومین بنای خشتی ایران

شاید تا زمانی‌که زندگی خود را در فاصله بین منزل و محل کار خلاصه کرده‌ایم از وسعت کشوری که در جای‌جای آن، اتفاق‌های مهم و گاه جنگ‌هایی رخ داده، بی‌خبر باشیم، اما کافی است با نگاه دیگری جستجو کنیم، نگاهی که به دنبال نشانه‌ها باشد، نشانه‌هایی از هویت، مقاومت و پایداری. نشانه‌هایی از جانفشانی مردان و زنان گمنامی که در گذشته‌های دور و نزدیک، آزادانه زیستند و آزادانه مردند، ولی در مقابل دشمن زانو نزدند. نشانه‌ها کم نیستند، به هر طرف بنگری، اثری خواهی یافت؛ از کوه‌های سر به فلک کشیده تا جنگل‌های انبوه، از شهرهای کوچک و بزرگ گرفته تا روستاهای دور افتاده، فریاد پایداری گذشتگان ما به گوش می‌رسد.

اما این فریادها در سکوت کویر، بلندتر شنیده می‌شود. پس بیا در جستجوی یکی از این نشانه‌ها، قدم بر ماسه‌های سوزان کویر بگذاریم، آنجا که آفتاب و زمین به هم می‌رسند و پرکشیدن از خود، آسان می‌شود. آنجا که همه چیز امتحان خالص شدن و آزاد بودن را پس می‌دهد؛ جایی‌که ماندن در آن حتی برای یک ساعت هم سخت است، چه رسد به زندگی کردن و جنگیدن.

یکی از این نشانه‌ها، قلعه‌ای است در دل کویر که زیر آفتاب سوزان، انتظار همدم و مونسی را می‌کشد که سفره دل باز کند و از آزاد مردانی بگوید که میهن را خانه خود می‌دانستند و همه ایرانیان را خانواده خود.

سخن از قهرمانان گمنامی است که برای هدف و آرمانشان از جان خود و عزیزانشان گذشتند.

قلعه «کرشاهی» در استان اصفهان، ۵٠ کیلومتری شمال شرقی شهرستان نطنز و میان کویری به نام «پشت‌ریگ» در حاشیه غربی کوه‌های «یخ آب» قرار گرفته و از نزدیک‌ترین آبادی ٢٣ کیلومتر فاصله دارد. برای سفر به این قلعه تقریبا یک روز پیاده‌روی در پیش دارید و حتما باید از راهنمای محلی یا نقشه‌های دقیق استفاده کنید.

بنای این قلعه به پیش از اسلام باز می‌گردد و دژ کنونی بر ویرانه‌های قلعه قدیمی بنا شده است. قلعه کرشاهی در دوره‌های مختلف از جمله پس از حمله مغول بازسازی شده تا جلوی پیشروی دشمن که از راه کویر قصد حمله به نواحی مرکزی ایران را داشت، گرفته شود.

از آن زمان به بعد هم بارها مورد استفاده حاکمان و راهزنان و حتی شورشیان قرار گرفته و آخرین بار توسط حسین کاشی ـ از شورشیان اواخر دوره قاجار ـ بازسازی شده است. هنوز هم آثار گلوله‌های توپ بجا مانده از درگیری نیروهای دولتی و شورشیان بر دیوارهای قلعه نمایان است. مساحت این قلعه به‌همراه محوطه آن 8 هزار مترمربع و تماما از خشت ساخته شده و بعد از ارگ بم، بزرگ‌ترین بنای خشتی ایران محسوب می‌شود.

این قلعه در زمان حمله مغول‌ها به‌عنوان پایگاهی برای مبارزه، بخوبی توانست در جنگی نابرابر چند روز مقابل یورش وحشیانه دشمن مقاومت کند. سربازانی که زمان حمله مغولان با آنها می‌جنگیدند، پس از رشادت‌های فراوان و وارد کردن تلفات سنگین به دشمن، وقتی لشکر عظیم مغول را می‌بینند که مانند مور و ملخ از هر سو می‌تازند، ترجیح می‌دهند از داخل قلعه به مبارزه ادامه دهند.

مغول‌ها قلعه را محاصره می‌کنند ولی ساختار پیچیده قلعه، تسخیر آن را دشوار کرده بود چرا که در طراحی آن، اصول دفاعی بخوبی پیش‌بینی شده بود. دور تا دور قلعه دو دیوار محکم کشیده شده و برج‌های دیده‌بانی که تیراندازان در آن مستقر می‌شدند کمی متمایل به بیرون ساخته شده بود تا به تمام محوطه اطراف اشراف و تسلط داشته باشند.

ضمن این‌که بین دیوار دوم و دیوار اصلی قلعه، خندق و کانالی به دهانه ۵ متر کنده شده که اگر دشمن از دیوار اول و دوم می‌گذشت، در خندق، زمین‌گیر می‌شد و فرصتی برای تیراندازان قلعه به‌وجود می‌آمد تا آنان را از پای درآورند. همچنین‌قلعه، 3 دیوار داشته که دیوار اصلی بلندتر از بقیه بوده که باقیمانده دیوار اول در ضلع شرقی هنوز پابرجاست.

به هر حال مغول‌ها قلعه را محاصره می‌کنند با این تصور که وقتی آب و آذوقه ساکنان آن تمام شود، تسلیم خواهند شد، اما غافل از این‌که معماران و سازندگان این شاهکار نظامی، حتی برای زمان محاصره هم پیش‌‌‌‌‌‌بینی کرده‌اند و در کویر خشک و بی‌آب و در چنین دشت وسیعی، قلعه را در جایی ساخته‌اند که سطح زمین با سفره‌های آب زیرزمینی، کمترین فاصله را دارد. به‌طوری که ساکنان قلعه با کندن کمتر از 5 متر زمین به آب می‌رسند. حوضی که اکنون نیز وسط حیاط قلعه به چشم می‌خورد، یک و نیم متر عمق دارد و تا چند سال پیش، همیشه پر از آب بوده است.

برکه و آبگیری که در محوطه غربی وجود دارد، هنوز هم کاملا پرآب است و تشنگی مسافران کویر را برطرف می‌کند

.بنابراین انتخاب مکان ساخت قلعه، در حالی که می‌توانست در هر جای دیگری از کویر ساخته شود، به نوبه خود، نشانگر درایت و دانش معماران آن است که همین نکته می‌تواند دلیل مناسبی برای سفر گردشگران به این منطقه باشد.

هنگام محاصره قلعه، سربازان از تونل‌های مخفی که از داخل به خارج کنده شده بود، شبانه به دشمن شبیخون می‌زدند و تعدادی از آنان را از پای درمی‌آوردند، اما سرانجام سپاه عظیم مغول با تحمل کشته‌ها و تلفات و استفاده از سنگ‌اندازها، توانست به داخل قلعه نفوذ کند.

تمامی سربازان بعد از نبردی جانانه در راه دفاع از آزادی میهن، شهید شدند تا خاک پاک ایران زمین، هر بهار، به یاد هزاران هزار شهیدی که در طول تاریخ، در جای‌جای این مرز پرگهر آرمیده‌اند، لاله‌زار شود.

حضور گردشگران و اهتمام بیشتر مسوولان محلی و ملی در برگزاری تورهای بازدید از این گونه مناطق فرصتی است تا ضمن آشنا شدن مردم با میراث‌های کهن و فرهنگی کشور، خاطره‌هایی این‌چنین نیز در دل نسل‌ها زنده بماند.

رسول شهبازی