تندوره؛ زیستگاه پلنگ ایرانی

تندوره در بهمن ۱۳۴۷ با مساحت ۷۳۴۳۵ هزار هکتار (۷۳۴ کیلومتر مربع) به عنوان منطقه حفاظت شده تعیین شد. یک سال بعد به «پناهگاه حیات وحش» ارتقا یافت و بهمن ۱۳۵۳ حدود دوسوم آن یعنی ۵۳۷۸۰ هکتار به عنوان پارک ملی تحت حفاظت قرار گرفت.

پس از انقلاب به دلایلی که ظاهرا مهم‌ترین آن ساخت جاده‌ای از میان پارک بود، بخشی از پارک ملی از آن جدا شد و مساحت پارک به حدود ۳۷۸۰۰ هکتار رسید و۲۳ هزار هکتار از بخش‌های غربی و شمالی پارک به عنوان منطقه حفاظت شده تعیین شد.

تندوره در منطقه کوهستانی و نسبتا خشک واقع شده، میزان بارندگی سالانه آن بین ۱۰۶ تا ۴۹۳ میلی‌متر است که در مناطق و زمان‌های مختلف متغیر است و به همین جهت گاه منطقه با کم‌آبی روبه‌رو می‌شود.

زمستان‌های سرد و پربرفی دارد و در ارتفاعات جنوبی و غربی دما تا منفی ۲۰ درجه هم افت می‌کند و برف تا خردادماه باقی می‌ماند. ارتفاع منطقه بین ۸۸۴ متر تا ۲۵۸۶ متر در قله قنبرعلی در جنوب پارک متغیر است. بخش جنوبی تندوره بیشتر از تپه ماهورهای مرتفع و بخش شمالی بیشتر از کوه‌ها و صخره‌های سنگی و دره‌های عمیق تشکیل شده و بخش شرقی پست‌تر است. چشمه‌های این منطقه به رود درونگر می‌ریزند که زمین‌های کشاورزی شهرستان بندرگز را سیراب کرده و سپس وارد صحرای قره قوم در ترکمنستان می‌شود.

در داخل پارک ملی سکونتگاه انسانی وجود ندارد ولی در اطراف پارک روستاهایی هستند که سکنه آن از کردهای کرمانجی‌اند که در دوران شاه عباس صفوی به این منطقه کوچانده شدند.

تندوره در جنوب غربی شهرستان درگز واقع شده‌است. راه دسترسی به این پارک از طریق جاده درگز ـ قوچان است. در این جاده سه مسیر فرعی برای ورود به پارک ملی وجود دارد:

مسیر اول: از طریق روستای اینچه کیکانلو به پاسگاه شیرآباد

مسیر دوم: از درگز به سوی پاسگاه چهل‌میر در شرق پارک

مسیر سوم: از نوخندان به سوی زیارتگاه بابانستان در شمال پارک

این منطقه با توجه به سابقه حفاظت طولانی و موقعیت دورافتاده آن تا حد زیادی دست‌نخورده مانده و وضعیت خوبی هم از نظر پوشش گیاهی و هم از لحاظ تنوع و شمار حیات وحش دارد. اهمیت آن بویژه با توجه به شمار بالای پلنگ‌های آن است تا جایی که به نظر می‌رسد بهترین زیستگاه پلنگ ایرانی باشد و بیشترین تعداد پلنگ در ایران در این منطقه زندگی کنند. اواخر سال ۸۸ که برنامه معاوضه پلنگ ایرانی و ببر سیبری بین ایران و روسیه آغاز شد، مقامات و کارشناسان روسی برای انجام تحقیقات خود، از این پارک دیدن کردند و درخواست زنده‌گیری چند قلاده از پلنگ‌های آن برای انتقال به روسیه را داشتند.

سال ۱۳۸۷ تعداد پلنگ‌ها در این منطقه حدود 60 قلاده برآورد شده‌ است. بز کوهی هم که طعمه اصلی پلنگ‌هاست جمعیت خوبی دارد و در گله‌های بزرگ دیده می‌شود. پلنگ‌ها و بزها زیستگاه مشترکی دارند و بیشتر در مناطق صخره‌ای صعب‌العبور زندگی می‌کنند. از پستانداران بزرگ دیگر منطقه قوچ و میش است. قوچ و میش‌های این منطقه از زیرگونه اوریال هستند و در واقع خالص‌ترین نژاد گوسفند وحشی اوریال در این منطقه زندگی می‌کند. گرگ و گراز نیز از پستانداران بزرگ دیگر این منطقه هستند. به طور کلی جانوران این منطقه از جمله گرگ‌ها، پلنگ‌ها و قوچ ها و میش‌ها جثه بزرگ‌تری نسبت به همنوعان خود در دیگر مناطق کشور دارند که این موضوع بر اساس اصل بوم‌شناختی برگمن قابل توجیه است.

بر اساس این قانون طبیعی، حیواناتی که در مناطق سردتر و عرض‌های جغرافیایی بالاتر زندگی می کنند، جثه بزرگ‌تری دارند تا در زمستان گرمای بدن خود را بیشتر حفظ کرده و ذخیره چربی مطمئنی داشته باشند ولی در مناطق گرم وضعیت برعکس است و جثه کوچک‌تر برای همان نوع جانور مناسب‌تر است.

بجز پلنگ، 4 نوع گربه‌سان دیگر یعنی گربه دشتی، گربه جنگلی، وشق یا سیاهگوش اورآسیا و گربه پالاس هم در این منطقه زندگی می‌کنند. از این میان گربه پالاس که جثه‌ای کمی بزرگ‌تر از گربه اهلی و بسیار پشمالو دارد از جانوران نادر و در معرض خطر انقراض است. کفتار، روباه معمولی، شغال، تشی، انواع گورکن، سمور سنگی و راسوی کوچک و زیبایی به نام زرده‌بر از دیگر پستانداران مهم منطقه است. همچنین گروهی اسب وحشی که از اسب‌های اهلی رهاشده و فرارکرده هستند، نیز در این منطقه آزادانه زندگی می‌کنند. از خزندگان نیز در مجموع 18 گونه مار و گونه‌های متعدد مارمولک، سوسمار و لاک‌پشت در منطقه شناسایی شده است. از مارهای سمی این منطقه یک نوع کفچه مار بزرگ از خانواده مارهای کبرا شهرت زیادی دارد.

تنوع پرندگان نیز در این منطقه بالاست. پرندگان شکاری مثل عقاب دشتی، عقاب شاهی، عقاب طلایی، کورکور، سارگپه، انواع کرکس از جمله دال، دال سیاه و هما (یکی از بهترین عکس‌ها از این پرنده نادر و عجیب در سال ۱۳۸۲ توسط مهدی بیژنی‌فر از فاصله‌ای نزدیک در این منطقه گرفته شد)، انواع شاهین ، قوش ، جغد و پرندگان دیگری مثل دست‌کم هشت گونه متفاوت از خانواده چکاوک‌ها، 7 گونه از خانواده کلاغ‌ها، 9 گونه از خانواده کبوترها و همچنین قرقاول، بلدرچین، تیهو، کبک، پپت، توکا، بادخورک، زنبورخوار، هدهد، دم‌جنبانک و انواع پرستو، سهره و گنجشک در این منطقه زندگی می‌کنند که برخی بومی و برخی مهاجرند.

تندوره پوشش گیاهی متنوعی نیز دارد و ۳۷۳ گونه گیاهی در آن شناسایی شده که بسیاری از آنها از گیاهان دارویی است. در گذشته نه چندان دور بخش بزرگی از منطقه به طور کامل پوشیده از جنگل‌های ارس و دیگر درختان پهن‌برگ بود که این جنگل‌ها بر اثر بهره‌برداری مفرط تا حد زیادی از بین رفته‌اند و بازگشت آن به حالت سابق با ادامه حفاظت دست‌کم به 300 سال زمان نیاز دارد.

درختان و درختچه‌های، زرشک، شیرخشت، گردو، گوجه وحشی، بید و انجیر و بوته‌ها و گل‌هایی چون درمنه، گون، آویشن، کتان، باریجه، زیره سیاه، نسترن، شقایق، زنبق، جارو، اسپند، کاسنی، گل مینا، بومادران و آفتابگردان از دیگر گیاهان مهم پارک است.

در این منطقه چندین اثر و بنای تاریخی و زیارتی نیز وجود دارد که از دیرباز مورد توجه مردم بوده‌اند. مهم‌ترین بنای تاریخی آن بازمانده‌های دژی به نام قلعه رجبه است که مربوط به دوران پیش از اسلام می‌شود. زیارتگاه چهل‌میر هم از مهم‌ترین آثار مورد توجه زائران و گردشگران است که در دره‌ای به همین نام در شرق منطقه قرار گرفته و یکی از بهترین چشمه‌های منطقه و یکی از پاسگاه‌های محیط‌بانی هم در آن واقع است. البته باید توجه داشت که این دره از مناطقی است که محل زندگی بسیاری از جانوران منطقه از جمله پلنگ‌ها در اطراف آن قرار دارد.

چند زیارتگاه دیگر مثل زیارتگاه بابانستان و چشمه علی بلاغ، که بر اساس افسانه‌های محلی امام علی(ع) در یکی از جنگ‌هایش در کنار آن اقامت کرده هم در این منطقه وجود دارد.

محسن کاظم‌پور