بی‌طرف‌های دیروز ؛ جنگ‌طلبان امروز

سوئیس تنها کشور واقعا بی‌طرف باقیمانده در اروپا به شمار می‌آید، اما آن نیز از هدف به دور ماندن از مشکلات کشورهای دیگر عدول کرده است. سوئیس سرانجام در 2002 به سازمان ملل متحد پیوست و از 1999 حدود 200‌حافظ صلح در کوزوو دارد. سوئیس اخیرا به نیروهای ائتلاف اجازه داد از زمین و فضای این کشور برای انتقال نیرو به لیبی استفاده کنند. دولت سوئیس اعلام کرد بی‌طرفی کشورش حفظ شده چون عملیات لیبی با اجازه شورای امنیت سازمان ملل انجام شده است. اما گانسر معتقد است از نظر وی این امر به بی‌طرفی کامل سازگار نیست.

سوئد و سوئیس در پایان جنگ‌های ناپلئونی بی‌طرف شدند. ایرلند از جنگ جهانی دوم بیرون ماند و بنادر خود را به روی کاروان‌های متفقین بست. اتریش و فنلاند پس از گرفتن طرف آلمان در جنگ جهانی دوم به بی‌طرفی روی آوردند. از زمان فروپاشی پرده آهنین، 5 کشور فوق به آنچه که یکی از 2 بلوک رقیب در طول دوره جنگ سرد بود یعنی ناتو، نزدیک‌تر شده‌اند. همه آنها به برنامه مشارکت برای صلح ناتو برای کشورهای غیرعضو ملحق شده و برای خدمت در ماموریت‌های تحت رهبری ناتو در کشورهای بالکان یا افغانستان سرباز فرستاده‌اند.

سوئد روابط خود را با ناتو با ارسال 8 فروند جت جنگنده به مبارزه هوایی تحت فرماندهی ناتو در لیبی تقویت کرده و تنها کشور در گروه بی‌طرف پیشین است که دست به چنین اقدامی زده است. با این حال، ‌ماموریت محدود آنها نشان‌دهنده تردید سوئد در مسیر ورود به عملیات جنگی در کنار ناتو است.

هواپیماهای جنگی سوئد اجازه دارند فقط در دفاع از خود از سلاح‌های خود استفاده کنند که احتمال آن ضعیف است، چون جت‌های ناتو هفته‌ها است دفاع هوایی لیبی را کوبیده‌اند. هواپیماهای سوئدی نمی‌توانند به نیروهای زمینی معمر قذافی رهبر لیبی حمله کنند.

اووه برینگ، استاد افتخاری کالج دفاعی سوئد می‌گوید: بی‌میلی سوئد نسبت به درگیر شدن کامل در جنگ نشانه «بار روانی» ناشی از سنت بی‌طرفی است که باعث شد نزدیک به 2قرن در هیچ جنگی درگیر نشود.

البته باید گفت که این بی‌طرفی همیشه کامل و مطلق نبود. سوئد به سربازان آلمانی اجازه داد در طول جنگ جهانی دوم از خاک این کشور عبور کنند. ایرلند به نظامیان انگلیسی و آمریکایی که در خاک ایرلند سرگردان بودند اجازه داد به ایرلند شمالی متعلق به انگلیس بروند. خدمه آلمانی هواپیماهای سرنگون‌شده نیروی هوایی آلمان و کشتی‌ها و زیردریایی‌های غرق شده این کشور در ایرلند بدون محاکمه زندانی می‌شدند.

فنلاند و سوئد پس از فروپاشی شوروی به آرامی سیاست بی‌طرفی خود را‌ عمدتا با عدم استفاده از این واژه، کنار نهادند و به جای آن از عدم تعهد ـ یعنی بیرون ماندن از اتحادهای نظامی اما نه منتفی دانستن جهت‌گیری در یک مناقشه ـ سخن گفتند.‌ آنها این اواخر استفاده از این برچسب را نیز کنار گذاشته‌اند. کارل بیلت وزیر خارجه سوئد در سفر اخیر خود به هلسینکی به آسوشیتدپرس گفت: «ما خود را غیرمتعهد نمی‌نامیم، اما هرگز خود را بی‌طرف نیز نمی‌نامیم.»

به گفته بیلت، پس از پیوستن سوئد به اتحادیه اروپا در 1995 ـ همراه با فنلاند و اتریش ـ این برچسب‌ها دیگر مفهومی ندارد. اتحادیه اروپا همکاری در زمینه مسائل امنیتی و دفاعی را از آن زمان بیشتر کرده است. معاهده اتحادیه اروپا همه کشورهای عضو را موظف می‌سازد در صورت حمله به یکی از اعضا به کمک آن بشتابند و درعین حال «خصوصیت ویژه» کشورهای دارای سنت بی‌طرفی را به رسمیت می‌شناسد. پس چگونه باید کشورهایی را که پیشتر به عنوان غیرمتعهد شناخته می‌شدند، تعریف کرد‌؟

اتریش نیز اگر چه‌ عضو اتحادیه اروپا است و از نزدیک با ناتو همکاری می‌کند، به خود برچسب بی‌طرفی جنگ زده است. بر خلاف سوئد و فنلاند، بی‌طرفی اتریش به وسیله قانون تثبیت شده است. ایرلند نیز خود را کشوری بی‌طرف توصیف می‌کند اگرچه به نیروهای آمریکایی اجازه داده از فرودگاه شانون برای رفت و برگشت به افغانستان و عراق استفاده کنند. بیش از صد هزار نظامی آمریکایی از سال 2001 هر سال از این فرودگاه استفاده کرده‌اند. ارتش ایرلند در 2003 پس از حمله معترضان طرفدار بی‌طرفی به یک هواپیمای نیروی دریایی آمریکا با یک ساطور قصابی، مجبور به استقرار سرباز در حوالی فرودگاه شانون شد.

برتی آهرن، نخست‌وزیر سابق ایرلند، وقتی درباره این موضوع تحت فشار قرار گرفت، گفت بی‌طرفی ایرلند به این معنی است که هر کشور متخاصمی می‌تواند از فرودگاه شانون استفاده کند و حتی در صورت داشتن اجازه ویژه مهمات و سلاح‌های دیگر را از آنجا انتقال دهد. وی گفت اگر نیروی هوایی عراق می‌خواست در شانون فرود آید، وی مشکلی با آن نمی‌داشت. آهرن در 2003 گفت: «هرکس از هر کشوری می‌تواند در شانون فرود آید. ما افتخار می‌کنیم کشوری باز برای همه باشیم.»

مردم در همه این پنج کشور بشدت با پیوستن به ناتو مخالف هستند و بعید است هیچ‌کدام در آینده‌ای نزدیک چنین کنند. اما همه آنها، به استثنای سوئیس، ارتباط نزدیکی از طریق تمرین‌های نظامی مشترک و ماموریت‌های بین‌المللی با ناتو دارند و تحلیلگران می‌گویند عوامل بسیار اندکی آنها را از عضویت عملی این سازمان نظامی جدا می‌کند. گرهارد کارنو، تحلیلگر امنیتی اتریشی می‌گوید: «هیچ عامل بنیادی برای این جدایی وجود ندارد. ما اساسا همه وظایف کشورهای عضو را انجام می‌دهیم جز این که حق عضویت نمی‌پردازیم.»