استقبال‌گسترده از دارو‌های بدون نسخه پزشک

غالبا مردم بیش از هر علتی، به دلیل مشکلات ناشی از بحران اقتصادی، در حال برگشت به سمت مصرف داروهای ژنریک یا همان داروهای عمومی هستند که اغلب در حجم وسیعی در خارج کشور تولید می‌شوند. پرسشی که در قبال این تغییر نگرش مصرف دارویی مطرح می‌شود، این است که منشأ این دغدغه و نگرانی عمومی چیست و اصلا دلیلی برای آن وجود دارد؟ یا به بیان دیگر روی آوردن مردم به نسخه‌های ژنریک ـ به علت هزینه کمترشان ـ به معنای برخورداری از کیفیت درمانی و شفابخشی بیشتر است؟

کد خبر: ۳۶۸۱۴۸

واکنش عمومی برای مقابله و حریف شدن در برابر مشکلات و بحران اقتصادی معمولا به این شکل بروز می‌کند که نهایتا مردم مجبور می‌شوند عطای برخی امتیازات روزمره زندگی را به لقایش ببخشند. خداحافظی با تعطیلات هزینه‌بر، محصولات ارگانیک و سالم‌تر و اشتراک مجلات نمونه‌هایی هستند که در سایه تغییر رویه زندگی، خانواده‌ها راحت‌تر رویش قلم قرمز می‌کشند؛ اما مواردی وجود دارند که نمی‌توانیم بدون ریسک قبول بیماری‌های جدی یا حتی مرگ از آنها منصرف شویم. نمونه بارز این‌ گونه موارد، نسخه‌های دارویی و تجویز آن است.

سال 2004، مراکز کنترل بیماری‌های آمریکا برآورد کرد که حداقل 47 درصد از آمریکایی‌ها ماهانه یک نسخه داشته‌اند. در این میان، برخی مردم جدا از سفارش قرص و کپسول، پودر و اسپری‌هایی با نام‌های تجاری از داخل و خارج کشور تلاش می‌کنند تا هزینه‌های درمانی را از طریق چرخش به سمت تجویزهای دارویی ژنریک کاهش دهند؛ اما گویا این رویه جای نگرانی ندارد؛ چراکه برخلاف عوض کردن کلاس خرید از یک فروشگاه معتبر به مغازه‌ای معمولی، نمی‌توان این موضوع را که افراد حاضرند صرفا بابت صرفه‌جویی سراغ نسخه‌هایی بروند که به نتیجه درمانی‌اش شک و تردید دارند، به حساب تغییر در رویه زندگی گذاشت.

به لحاظ نظری، داروهای طرح ژنریک از همان کیفیت داروهای تجاری و مارک‌دار برخوردارند. درواقع خود کارشناسان دارویی و پزشکان در پاسخ مردمی که از کیفیت این دو دسته دارو جویا می‌شوند، یک پاسخ صریح دارند: چنانچه دارویی ژنریک برای ما تجویز شود، با میل و رغبت آن را مصرف می‌کنیم. یک داروی ژنریک مثل نمونه تجاری خود، حاوی همان عناصر سازنده فعالی است که مزایای درمانی را تامین می‌کنند؛ اما داشتن اجزای دارویی و شفابخش یکسان به معنی آن نیست که دو دارو همانند و یا دقیقا مشابه هستند. به بیانی دیگر این دو دسته دارو ممکن است حاوی اجزای ترکیبی بی‌اثری ـ از جمله مواد به کار رفته برای روکش کردن داروها، رنگ یا الحاق اجزای متشکله به فرم قرص ـ باشند. این دو دسته دارو همچنین ممکن است از نظر موازنه زیستی با هم فرق کنند. موازنه زیستی مقدار دارویی است که در هر نقطه از زمان در جریان خون قابل دسترس است.

درواقع، تحقیقی که در سال 2009 از سوی سازمان غذا و داروی آمریکا صورت گرفته، نشان می‌دهد که از 2070 قلم داروی ژنریک تولیدی تایید شده از سوی این آژانس بین سال‌های 1996 تا 2007، داروهایی با نام تجاری به طور متوسط تا حدود 5‌/‌3 درصد به لحاظ تفاوت در موازنه زیستی فرق داشته‌اند؛ یعنی کمتر از 2 درصد تا بیشتر از 10 درصد تفاوت مشاهده می‌شود.

اما به عقیده آرون کسلهایم، پزشک و محقق سیاست‌های دارویی در مورد بیشتر بیماران، عوض شدن رویکرد مصرف را نمی‌توان یک مساله به حساب آورد. تحقیقات وی نشان داده از نظر آماری، تفاوت‌های معنی‌داری میان تجویزهای دارویی قلبی ژنریک و تجاری به لحاظ درمانی و شفابخشی وجود ندارد.

بیمارانی که در مورد آنها، عوض شدن رویکرد مصرف دارویی ممکن است مشکل‌ساز باشد، افرادی هستند که در حاشیه باریک فهرست داروهای شاخص درمانی همچون ضد انعقاد خون‌ها و داروهای ضد فشار خون قرار دارند و در مورد این داروها بین دوز مصرفی سودمند و اثربخش و دوز مصرفی سمی و زیان‌بخش، مرز باریکی وجود دارد. حتی در زمان استفاده از داروهای پیشگام (یا تجاری)، پزشکان تا زمان یافتن دوز مصرفی دقیقی که با فیزیولوژی هر فرد کارساز باشد، به پایش بیماران برای انواع تجویزهای دارویی ادامه می‌دهند.

محققان دارویی معتقدند؛ عوض کردن رویکرد مداوای دارویی بویژه اگر تغییرپذیری موازنه زیستی کوچکی وجود داشته باشد، می‌تواند مقدمه بروز تغییری شود که فرآیند درمان را از دور خارج می‌کند.

در تحقیق سال 2008 ژورنال انجمن پزشکی آمریکا، گروهی از محققان به بازبینی 43 سرمقاله منتشر شده در ژورنال‌های تخصصی سلامت بین سال‌های 1975 و 2008 پرداخته‌اند که موضوع آن ملاحظه جایگزین‌های ژنریک برای داروهای تجاری بیماری قلبی ـ عروقی بوده است.

نتیجه تحقیق نشان داد که 53 درصد مقالات از منظری منفی به موضوع داروهای ژنریک پرداخته‌اند. البته منابع فراوانی از جمله گزارش‌های پرونده بیماران و تبلیغات ضد ژنریکی شرکت‌های داروسازی با مارک تجاری وجود دارند که می‌تواند این نگرانی‌ها را توضیح دهد؛ اما در مورد ترس موجود نسبت به داروهای ژنریک، بیشتر دغدغه‌ها ریشه در برخی شایعات و تهمت‌هایی دارد که جلوه ترسناکی از داروهای ژنریک را منعکس می‌کند. در این قبیل شایعات، همچنان که در مورد داروی قند هپارین در سال 2008 روی داد، مثلا گفته می‌شود مواد سمی به کار رفته برای تهیه این دارو در کشورهای خارجی تولید شده است.

این در حالی است که امروز بیش از 40 درصد عناصر ترکیبی فعال در داروهای ژنریک و داروهایی که خارج از بورس معامله می‌شوند، در کشورهایی مثل چین و هند تولید می‌شود و شاید این رقم افزایش یابد.

با توجه به پیش‌بینی‌های صورت گرفته، طی 10 سال، 80 درصد از نسخه‌های آمریکایی‌ها به سمت ژنریک گرایش خواهد یافت و به همین دلیل ظرف چند سال آینده تعدادی از شرکت‌های داروسازی تصمیم دارند داروهای مارک‌دارشان را از امتیاز انحصاری خارج کنند.

با این اوصاف، هرچند داروهای ژنریک تا اینجای کار نشان داده‌اند که به تاثیربخشی و بی‌خطری داروهای مارک‌دار تجاری هستند؛ اما این دغدغه نیز وجود دارد که در آنها تقلب بیشتر شود، چون برخی شرکت‌ها ممکن است در تلاش برای این که محصولاتشان را تا حد امکان ارزان نگه دارند، به وسوسه کاستن از بار کیفی آن بیفتند و به اصطلاح از سر و ته داروی تولیدی خود بزنند. در این میان شرایط سازمان‌های نظارتی دارو غذا هرچند بسیار محکم و سختگیرانه هستند؛ اما نمی‌توان مطمئن بود شرکت‌های داروساز خارجی نیز از همان فرهنگ سلامت و بی‌خطری تولیددارو در کشور مقصد برخوردار باشند و درواقع آنها بیشتر به مقوله پایین‌تر بودن قیمت محصول علاقه‌مندند.

به عنوان نمونه براساس آیین‌نامه‌های سازمان دارو و غذای آمریکا، قوانین و مقرراتی که برای تنظیم داروهای ژنریک وضع شده‌اند، درست به سفت و سختی قوانین مطرح برای داروهای مارک‌دار تجاری هستند؛ اما از این موضوع نیز نباید غافل شد که از میان 500 مورد بهره‌بردار چینی تحت نظارت این سازمان، تنها 13 مورد تحت کنترل و بررسی قرار گرفته‌اند.

بدیهی است یکی از دلایل نگرانی‌های عمومی درباره استفاده از داروهای ژنریک با منشأ خارجی، همین عدم اطمینان از صلاحیت تولیدکننده و سلامت واقعی چنین محصولاتی است. در همین خصوص فارماکوپیا (دارونامه) آمریکا که یک مرجع وضع استاندارد برای تجویز دارو، نسخه‌نویسی و همچنین داروهای عرضه‌شونده خارج از بورس است، اخیرا برخی از آزمون‌های شناسایی خود را تغییر داده است. این آزمون‌ها شامل مواردی می‌شوند که هر تولیدکننده‌ای برای ادامه فعالیت در زمینه محصولات ساخته شده به مقصد آمریکا به آنها نیاز دارد؛ اما آزمون‌های جدید که شامل آنالیزهای سختگیرانه‌تری می‌شوند، در مقایسه با پروتکل‌های سابق، از حساسیت بیشتری نسبت به ناخالصی‌های ساخت برخوردارند.

با این اوصاف، محققان و کارشناسان دارویی معتقدند امروز نسخه‌بگیرها لازم نیست ترس و اضطرابی از بابت نسخه‌های پر شده با داروهای ژنریک داشته باشند. حدود 67 درصد آمریکایی‌ها تجویزهای ژنریک را پذیرفته‌اند و موارد مخالف معدودی برای برشمردن وجود دارد.

این در حالی است که تحقیقات نیز نشان داده که این دسته از داروها به همان کیفیت اثربخشی داروهای تجاری هستند و چیزی که در حال حاضر با آن روبه‌رو هستیم، این واقعیت است که طغیان رکود اقتصادی باعث پیشروی و ظهور طرح ژنریک شده و مردم را وادار به روی آوردن به داروهای ژنریک کرده است.