زنگ شیرین فلسفه
میگویند اولین کسی که خود را فیلسوف نامید سقراط بود و فیلسوف به معنای «دوستدار دانایی» است.
علت اینکه سقراط خود را «دوستدار دانایی» و نه دانشمند (= سوفیست) نامید، این بود که سقراط مدعیان دانش و دانایی زمانه خود را غرق در آنچه به ظاهر دانش و دانایی است؛ ولی درواقع جهل مرکب است، میدید. قصد او پیراستن تفکرات زمانه خود از جهل مرکب و تقرب به دانایی حقیقی بود.
شأن سقراطی فیلسوف در تاریخ فلسفه کم و بیش محفوظ بوده است و فیلسوفان حقیقی از نظر او نه مدعی ارائه دانش و معرفت ـ که این وظیفه علوم است و نه فلسفه ـ بلکه پیراستن معرفت و بیان ماهیت، حدود و مرزهای معرفت، اراده، اخلاق، تاریخ، سیاست، جهان، هستی و... بوده است.
بنابراین فلسفه با سایر علوم بیگانه و بیارتباط نیست، اگر در فیزیک درباره خواص ماده و اجزای تشکیلدهنده جهان بحث میشود و اگر در علم اخلاق درباره خواص اعمال نیک و بد، در فلسفه درباره ماهیت و حدود و میزان توانمندی فیزیک و اخلاق بحث میشود. پس فلسفه اساسا انتزاعی و بیگانه با مسائل روزمره فرد و جامعه نیست و نیز فلسفه مختص به یکسری نخبه دانشگاهی نیست و شاهد این ادعا این است که مخاطب سقراط، جوانان و کسبه و افراد عادی کوچه و بازار بودند.
یک شایعه دیگر درباره فلسفه وجود دارد و آن اینکه فلسفه اساسا غربی و یونانی است؛ اما اگر مقصودمان ماهیت فلسفه ـ و نه اصطلاح «فلسفه» ـ باشد، هیچ زمان و مکانی آن را محدود نمیکند و علیالخصوص در برخی فرهنگها، بویژه ایرانی، تفکر عقلانی دارای پیشینه غنیای است و بعد از ورود اسلام به ایران تفکر فلسفی در این دیار جان تازه گرفت تا جایی که اندیشمندان مسلمانی چون ابنسینا، تاثیر واضح و غیرقابل تردیدی بر برخی بزرگان فلسفه غرب ـ چون توماس آکویینی ـ داشتند.
امروز همایش روز جهانی فلسفه، با موضوع «ارتباط نظر و عمل» در تهران و در تنها کشور اسلامی که همواره فلسفه ـ با وجود موانع بسیار ـ در آن زنده بوده، آغاز میشود؛ همایشی که فرصتی است برای معرفی تفکر و نگرش عقلانی ما به جهان و زمینهچینی برای آشنایی بیشتر ما با اندیشههای فلسفی شرق و غرب. قدر و بها دادن به نگرش فلسفی امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد و در بین مسوولان فرهنگی کشور، این دغدغه به قدر کفایت وجود دارد. دیروز نیز در یک حرکت نمادین زنگ فلسفه توسط دکتر حدادعادل، رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس و دکتر غلامرضا اعوانی، رئیس موسسه حکمت و فلسفه ایران در دبیرستان فرهنگ ـ دبیرستان اختصاصی علوم انسانی ـ به صدا درآمد. این توجه بجا میتواند آغازی باشد برای بازگرداندن اندیشه برخاسته از بستر اسلامی ـ ایرانی به صدر اندیشههای اصیل فلسفی و صدرنشینی در فلسفه معمولا صدرنشینی در سایر حوزهها ـ مثل علم، ادبیات، هنر و سیاست ـ را در پی داشته است.
حسین برید
جامجم
گفت و گو
