تبیین منشور تحول در حوزه‌ها

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در همین بحث به مغالطه‌ای اشاره کردند که ورود حوزه علمیه به مسائل سیاسی و چالشی را باعث افزایش دشمنی‌ها و کاهش احترام به حوزه، معرفی و تبلیغ می‌کند.

رهبر انقلاب اسلامی در پاسخ به این مغالطه به تشریح این واقعیت پرداختند که هرگز هیچ مجموعه با ارزشی به علت انزوا و گوشه‌گیری و خنثی حرکت کردن، مورد احترام واقعی قرار نمی‌گیرد چرا که فقط موجودات زنده، فعال و منشأاثر هستند که احترام حقیقی دوستان و حتی دشمنان را بر می‌انگیزند.

ایشان در ادامه استدلال برای رد مغالطه‌ای که انزوا و بی تحرکی حوزه علمیه قم را دنبال می‌کند حاشیه‌گزینی و انفعال حوزه علمیه قم را منجر به حذف تدریجی آن دانستند و خاطرنشان کردند: روحانیت شیعه در کلیت خود همواره در متن حوادث اجتماعی و سیاسی بوده است و به همین علت دارای عمق و نفوذی است که هیچ مجموعه روحانی اسلامی و غیراسلامی در جهان از آن برخوردار نیست.

رهبر انقلاب اسلامی دومین دلیل ضرورت تحرک و پویایی حوزه علمیه در مسائل سیاسی و جهانی را تقویت دین اسلام برشمردند و افزودند: روحانیت سرباز و خادم دین است و اگر منفعلانه حرکت کند قطعاً دین ضربه خواهد خورد و این مساله با فلسفه وجودی روحانیت در تضاد است.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، حضور روحانیت در صحنه را موجب تحریک دشمنی‌ها برشمردند، اما افزودند: باید توجه کرد که این دشمنی‌ها در جمع بندی کلی، و در صورتی که ما زنده و آگاه باشیم فرصت‌آفرین است چرا که انگیزه تحرک نظری و غیرت پاسخگویی به شبهات را تقویت می‌کند و به شهادت نمونه‌های فراوان تاریخی، موجب ترویج و تعمیق معارف اسلامی می‌شود. ایشان در استدلالی دیگر برای رد مغالطه لزوم دوری حوزه علمیه قم از سیاست و مسائل جهانی به این واقعیت اشاره کردند که این بی‌تحرکی و خنثی بودن، باعث متوقف شدن دشمن نمی‌شود بلکه او را به تعدی و خصومت بیشتر تشویق می‌کند.

سخنان رهبر انقلاب اسلامی در اجتماع بسیار عظیم علما، فضلا و طلاب قم با تبیین ضرورت هوشیاری در مقابل دو مفهوم غلط و انحرافی یعنی «حکومت آخوندی» و نیز «تقسیم روحانیت به آخوند حکومتی و غیرحکومتی» ادامه یافت.ایشان در تشریح اهداف دشمنان اسلام و نظام در تبلیغ و پیگیری این دو مفهوم انحرافی تأکید کردند: آنها می‌خواهند نظام را از پشتوانه عظیم فکری، عقلی و استدلالی علما محروم کنند و به خیال خود روحانیت انقلابی و حاضر در صحنه را منزوی و بدنام سازند که باید با این اهداف، هوشیارانه مقابله کرد.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای برای روشن شدن ابعاد تاکتیک دشمن در طرح این دو مفهوم انحرافی به تشریح نسبت متقابل روحانیت و نظام اسلامی پرداختند و تأکید کردند: نسبت حوزه‌های علمیه با نظام اسلامی، «حمایت و نصیحت» و «دفاع در کنار اصلاح» است.ایشان در همین بحث، نسبت دادن حکومت آخوندی به جمهوری اسلامی را تهمت و دروغی آشکار دانستند و افزودند، نظام اسلامی، حکومت دین و ارزش‌های دینی است نه حکومت افراد روحانی.

رهبر انقلاب اسلامی افزودند: در نظام اسلامی، صرف روحانی بودن برای به دست گرفتن مسوولیت‌های حکومتی کافی نیست؛ چرا که «روحانی بودن» به تنهایی صلاحیت آور نیست، همچنان که موجب سلب صلاحیت هم نمی‌شود.

رهبر انقلاب اسلامی تقسیم روحانیت به آخوند حکومتی و غیرحکومتی را غلطی فاحش دانستند و خاطرنشان کردند: رفتن به سمت حکومت و مسوولیت‌های حکومتی مانند هر هدف دیگر اگر برای مسائل دنیوی و هوای نفس باشد مردود است اما اگر یک روحانی با اهداف معنوی و الهی، از نظام حمایت و یا مسوولیت‌های حکومتی قبول کند این کار، از برترین مصادیق امر به معروف و نهی از منکر و مصداق بارز مجاهدت فی سبیل‌الله است.

سخنان مهم حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، در این اجتماع عظیم با تبیین «دو مفهوم و حقیقت ارزش‌آفرین» یعنی «تکیه نظری و علمی نظام به حوزه‌های علمیه» و «عدم بی‌تفاوتی حوزه و روحانیت در قبال نظام» ادامه یافت.

ایشان در باب نکته اول خاطرنشان کردند: نظام اسلامی به لحاظ نظری و علمی، محتاج علمای دین و حوزه‌های علمیه است و به تلاش‌های آنها مستظهر و پشتگرم است.

رهبر انقلاب در تشریح بیشتر این حقیقت افزودند: به علت ذات و ماهیت دینی جمهوری اسلامی، نظریه‌پردازی در همه عرصه‌ها از جمله سیاست، اقتصاد، مدیریت، مسائل تربیتی و دیگر مسائل مطرح در اداره کشور، بر عهده علمای دین یعنی کسانی است که اسلام را می‌شناسند و متخصص این امر هستند.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، خلا نظریه‌پردازی دینی در عرصه‌های مختلف اداره کشور و جامعه را موجب نفوذ و جایگزینی نظریه‌های غربی و غیردینی دانستند و خاطرنشان کردند: تأکید مکرر اینجانب بر ضرورت توجه به علوم انسانی در دانشگاه‌ها، ناشی از همین واقعیت است.

ایشان افزودند: علوم انسانی رایج، متکی بر جهان بینی دیگری غیر از جهان‌بینی الهی است و مدیران آینده کشور را براساس اهداف جهان‌بینی غربی و مادی تربیت می‌کند که لازم است حوزه‌های علمیه و علمای دین برای جلوگیری از این انحراف، نظریه‌های اسلامی را در زمینه‌های مختلف مشخص و برای برنامه‌ریزی در اختیار مسوولان بگذارند.

رهبر انقلاب اسلامی، پاسخگویی حوزه‌های علمیه به شبهات مختلف را از دیگر مصادیق تکیه نظام اسلامی بر علمای دین خواندند و افزودند: هدف دشمنان نظام از تزریق مستمر شبهات گوناگون دینی، سیاسی و اعتقادی به جامعه، مخدوش‌کردن مبانی نظام اسلامی است لذا اقدام علما و فضلای حوزه‌ها در برطرف کردن این شبهات غبارانگیز از ذهن جامعه، کمک به نظام اسلامی است و نظام در واقع از این زاویه نیز به حوزه‌ها، متکی است.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، در تشریح یک حقیقت دیگر یعنی بی‌اعتنا نبودن حوزه‌های علمیه به نظام اسلامی، روحانیت و حوزه‌ها بخصوص حوزه علمیه قم را «مادر و به وجود آورنده» نظام خواندند و بر این نکته تأکید کردند که یک مادر، هرگز نمی‌تواند نسبت به فرزند خود غافل و بی‌تفاوت باشد و یا در هنگام لزوم از او دفاع نکند.ایشان در جمع‌بندی این بخش از سخنانشان خاطرنشان کردند: نسبت حوزه‌های علمیه و نظام، «حمایت، همکاری و کمک متقابل» است.

مساله «استقلال حوزه‌ها» از دیگر نکاتی بود که حضرت آیت‌الله خامنه‌ای با طرح یک سوال به تبیین ابعاد مختلف آن پرداختند: آیا حمایت نظام از حوزه‌های علمیه، به استقلال آنها خللی و لطمه‌ای وارد می‌کند یا نه؟

رهبر انقلاب اسلامی برای پاسخگویی به این سوال به حفظ استقلال تاریخی حوزه‌ها چه در دوران حکومت‌های معارض با دین و چه در زمان حکومت‌های شیعی اشاره کردند و افزودند: علمای دین حتی هنگامی که به برخی حکومت‌های شیعه کمک می‌کردند هرگز در قبضه حکومت‌ها قرار نگرفتند و روحانیت شیعه همچنان که در تاریخ خود مستقل بوده امروز و در آینده نیز به فضل الهی، مستقل خواهد بود.

ایشان ضمن تأکید بر استقلال حوزه‌ها، هوشیاری در مقابل برخی تلاش‌ها برای ایجاد مغالطه در این زمینه را ضروری خواندند و افزودند: عده‌ای می‌خواهند به نام «استقلال»، رابطه حوزه‌ها را با نظام قطع کنند اما واضح است که وابستگی غیر از حمایت و همکاری است و می‌توان در عین استقلال، به همکاری متقابل نیز پرداخت.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، نظام اسلامی را مدیون حوزه‌ها دانستند و افزودند: نظام موظف است بدون این‌که در مسائل حوزه‌ها دخالتی کند، به آنها کمک نماید چرا که مسائلی در این مجموعه‌ها وجود دارد که جز با کمک بیت‌المال، حل آنها ممکن نیست.ایشان، موضوع معیشت طلاب را از کمک‌های نظام به حوزه‌ها، جدا دانستند و تأکید کردند: معیشت طلاب باید براساس همان سنت پرمعنای حوزه‌ها از طریق وجوهات مردم اداره شود چرا که این مساله، یکی از رموز ارتباط دلنشین و مستحکم مردم با حوزه‌هاست.رهبر انقلاب اسلامی، حمایت‌های گوناگون نظام اسلامی از حوزه‌ها را فقط به کمک‌های مالی محدود نکردند و خاطرنشان کردند: امروز به فضل الهی و با حمایت نظام، مهم‌ترین و عمومی‌ترین تریبون‌های ملی در اختیار علما و مراجع معظم است و افزایش پشتیبانی‌های مختلف از حوزه، وظیفه همه دولت‌هاست.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای با اشاره به لزوم مرزبندی مساله «استقلال» با «ارتباط متقابل نظام و حوزه‌ها» خاطرنشان کردند: نظام اسلامی و در دل آن حوزه‌های علمیه، دو جریان عظیمی هستند که از زوایا و ابعاد فراوان به هم مرتبط و متصلند و در واقع سرنوشت آنها یکی است.ایشان خاطرنشان کردند: اگرچه هرگونه ضربه به نظام اسلامی، موجب لطمه شدید به حوزه‌ها و اهل دین خواهد بود اما نظام اسلامی، زنده و قوی است و مطمئناً بر همه چالش‌های پیش رو پیروز خواهد شد.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در آخرین بخش از سخنانشان در جمع علما، استادان، فضلا و طلاب قم، به تبیین موضوع مهم «تحول در حوزه‌های علمیه» پرداختند.ایشان در تشریح تفاوت‌های اساسی «تحول صحیح و مثبت» با «تحول غلط و انحرافی» به بعضی مصداق‌های روشن اشاره کردند و افزودند: اگر تحول را به معنای تغییر خطوط اصلی حوزه‌ها مثلا تغییر متد اجتهاد بدانیم، این برداشت کاملا انحرافی است و تحولی به سمت سقوط خواهد بود.رهبر انقلاب اسلامی شیوه رایج اجتهاد در حوزه را از قوی‌ترین و منطقی‌ترین شیوه‌ها خواندند و تأکید کردند: امروز هرکسی و تحت هر نامی اگر در اجتهاد، به شیوه‌های غیراصولی و غیرمتعارف روی آورد، کار او غلط و مردود است.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای با اشاره به برخی افراد که برای رعایت پسند و عرف عمدتاً مادی دنیا و حتی برای خوش آمد استکبار، فتوا صادر می‌کنند. افزودند: کسی فتوا داده است که تلاش صلح‌آمیز هسته‌ای ایران به خاطر این‌که مورد سوءظن قدرت‌های بزرگ است، مشروع نیست اما ما می‌گوییم استکبار غلط کرده است که به ملت ایران سوءظن دارد. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای افزودند: البته اگر اجتهاد افراد، براساس شیوه‌های رایج و صحیح حوزه‌ها به فتاوی متفاوت منجر شد، هیچ ایرادی ندارد بلکه موجب بالندگی و پیشرفت حوزه‌ها خواهد بود.

رهبر انقلاب اسلامی حوزه‌های علمیه را به حضور فعال در عرصه‌های جهانی فلسفی، فقهی و کلامی توصیه کردند و افزودند: حوزه باید با توجه به نظریات مکاتب گوناگون در مسائل مختلف، برای همه مسائل ونیازهای مطرح در جهان پاسخ‌های مستدل، قوی و قانع‌کننده ارائه کند.ایشان، وجود وسایل ارتباطاتی پیشرفته را فرصتی برای انتشار سریع پاسخ‌های حوزه‌های علمیه به نیازهای داخلی و جهانی دانستند و خاطرنشان کردند: تبیین «معرفت‌شناسی» و «تفکر سیاسی و اقتصادی» اسلام، تشریح مفاهیم فقهی و حقوقی و بیان دقیق و علمی نظام اخلاقی و تربیتی اسلام از جمله مسائلی است که حوزه‌ها می‌توانند در سطح جهانی به آنها بپردازند.رهبر انقلاب اسلامی در ادامه بحث ضرورت تحول در حوزه‌ها، حرکت نو به نوی اجتهادی را اساس این تحول خواندند و افزودند: تحول و دگرگونی امری اجتناب‌ناپذیر است و مراجع، بزرگان و اندیشمندان حوزه باید آن را برنامه‌ریزی، هدایت و مدیریت کنند.ایشان به عنوان مصداقی دیگر از برداشت‌های انحرافی از مفهوم تحول، به رها کردن شیوه‌های سنتی بسیار کارآمد حوزه در بحث تعلیم و تعلم اشاره کردند و افزودند: این شیوه‌های سنتی، بتدریج مورد توجه جهان نیز قرار گرفته است و اگر کسانی به عنوان تحول، به دنبال تضعیف این شیوه‌ها باشند، این حرکت قطعاً ارتجاعی و نتایج آن غیرقابل قبول است.شیوه انتخاب آزادانه استاد، اشکال گرفتن به استاد، فکر کردن، مطالعه و پرهیز از حفظ صرف مطالب، مباحثه، احترام به استاد و رعایت حقوق متقابل استاد و شاگرد از جمله روش‌های صحیح و سنتی رایج در نظام تعلیم و تعلم حوزه‌هاست که رهبر انقلاب اسلامی برای ایجاد تحول در حوزه‌ها بر تقویت آنها تأکید کردند.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، انطباق تلاش‌ها و فعالیت‌های علمی حوزه‌ها با نیازهای مردم و جامعه را از دیگر ضروریات تحول مثبت در حوزه‌ها دانستند و افزودند: در روند تحول در حوزه‌ها، باید نظام «رفتاری و اخلاقی» نیز مورد توجه قرار گیرد.

رهبر انقلاب اسلامی، تکریم مراجع معظم تقلید را از نکات مثبت نظام رفتاری حوزه برشمردند و افزودند: مراجع، غالباً قله‌های علمی حوزه‌ها هستند و هیچ کسی براحتی به این موقعیت دست نمی‌یابد، بنابراین مراجع جلیل القدر باید همواره مورد تکریم و احترام همگانی حوزویون باشند. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تهذیب نفس را از پایه‌های اساسی استمرار تحول مثبت در حوزه‌ها خواندند و افزودند: در نظام رفتاری و اخلاقی حوزه‌ها، باید گرایش‌ها و احساسات انقلابی نیز مورد توجه کامل باشد، چرا که دشمنان و دنباله روهای آنان می‌خواهند با شکسته شدن فضای انقلابی، اهداف شوم خود را دنبال کنند.ایشان در همین زمینه خاطرنشان کردند: مخالفت فلان فرد با گرایش‌ها و احساسات انقلابی، مساله‌ای نیست، بلکه مساله این است که دشمن تلاش می‌کند با تکیه بر این مخالفت‌ها فضاسازی کند و حوزه‌ها باید به این مساله توجه کامل کنند.ایشان منزوی کردن روحانیون انقلابی و بسیجی، «تحقیر شهادت و شهیدان» و زیرسؤال بردن دفاع مقدس ملت ایران را از جمله روش‌های مخالفان اسلام برای تضعیف فضای انقلابی در حوزه‌ها برشمردند و بزرگان حوزه را به حساسیت و مراقبت کامل در این باب، توصیه کردند.

رهبر انقلاب اسلامی، جوانان و طلاب پرشور و انقلابی حوزه‌ها را امیدهای آینده کشور خواندند، اما به آنان نیز توصیه کردند مراقب هرگونه زیاده‌روی باشند و به دور از افراط و تفریط، به گونه‌ای عمل کنند که کسی نتواند تهمت افراطی‌گری به آنها بزند.ایشان افزودند: هر فرد انقلابی، ضمن حفظ شور و احساسات خود، باید بصیر و هوشیار، پیچیدگی‌های زمانه را درک کند و با پایداری در برابر فشارها و مشکلات، همواره رفتاری منطقی و عقلی داشته باشد.ایشان، پرهیز از زدن تهمت افراطی‌گری به نیروهای انقلابی را نیز ضروری دانستند و خاطرنشان کردند: این تهمت، انحرافی است که دشمن مستقیم و غیرمستقیم آن را دنبال می‌کند.رهبر انقلاب اسلامی در پایان بحث شان درباره ضرورت تحول در حوزه‌ها، به لزوم مدیریت این تحولات پرداختند و افزودند: تحولِ پیچیده، گسترده و همه‌جانبه در حوزه‌ها، بدون یک مدیریت قوی و صحیح امکان‌پذیر نیست و گروهی که مورد تأیید مراجع و بزرگان و صاحبنظران حوزه است باید این مدیریت را به عهده داشته باشد.

حضرت آیت‌الله خامنه‌ای همچنین با تأکید بر اهمیت درس و رشته فلسفه، حوزه‌ها را به توجه بیشتر به علوم عقلی و فلسفه و کلام و نیز رشته تفسیر توصیه مؤکد کردند.حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در پایان سخنانشان در اجتماع بسیار عظیم استادان، فضلا و طلاب حوزه علیمه قم، حضور هزاران طلبه خواهر را پدیده‌ای عظیم و مبارک دانستند و افزودند: تربیت عالمان، پژوهشگران، فقیهان و فیلسوفان در حوزه‌های علمیه خواهران و حضور این اندیشمندان در عرصه‌های جهانی می‌تواند همچون حضور دانشمندان دانشگاهی برای انقلاب و ایران، مایه آبروی بیشتر جهانی باشد.در ابتدای این دیدار آیت‌الله مقتدایی، مدیر حوزه‌های علمیه با اشاره به جایگاه حوزه علمیه قم به عنوان خاستگاه انقلاب اسلامی گفت: استادان، فضلا و طلاب با بصیرت کامل پیشتاز و پرچمدار دفاع از این نظام اسلامی هستند و بر خود فرض می‌دانند از جایگاه ولایت فقیه در مقابل توطئه‌ها و جریانات انحرافی محافظت کنند و به شبهات پاسخ مناسب بدهند.آیت‌الله مقتدایی ابراز امیدواری کرد: با توجه به درک عمیق نسبت به ظرفیت علمی و معنوی حوزه‌ها و نقش آن در تمدن‌سازی ودفاع از معارف ناب اسلام، گام‌های استوار و بلندی برای رسیدن به وضع مطلوب برداشته شود.