نسل‌سومی‌ها و سینمای مستند جنگ

 تصور عامه مردم از مستند جنگی، فیلم‌ها و تصاویری است که همزمان با دوران دفاع مقدس در منطقه خط مقدم ضبط شده است. حال نسل‌سومی‌هایی که اصلا جنگ را حس و تجربه نکرده‌اند، چگونه می‌توانند راوی این مقطع تاریخی حساس شوند؟

رضا برجی راه‌حل این مساله را ارائه داده است. او پیشنهاد کرده که جوانان امروز با بهره‌گیری از فیلم‌های آرشیوی، جنگ و تبعات ناشی از آن را بازتعریف کنند.

این پیشنهاد می‌تواند دایره تولیدکنندگان مستند دفاع مقدس را گسترش دهد. آن هم در زمانه‌ای که بشدت نیازمند بازآفرینی محصولات هنری تاریخی هستیم. اگر چه پرونده ‌8 ساله جنگ بسته شده، اما تاثیرات و بازخوردهای تلخ و شیرین آن هنوز ادامه دارد. تاریخ 8 سال دفاع مقدس بخشی از هویت ملی و دینی ایرانیان را تشکیل می‌دهد و رجوع دوباره به آن می‌تواند حس ایمان و میهن‌پرستی مردم را تقویت کند. سینمای مستند جنگی ما هر ساله باید محصولات جدیدی را در معرض دید مخاطبانش قرار دهد. مستندسازان ما در میدان رقابت با جنگ نرم دشمن باید قرائتی اصیل و واقعی از حماسه دفاع مقدس را به تصویر بکشند.

این ماموریت دشوار زمانی بدرستی به سرانجام می‌رسد که جایگاه اصلی مستندهای جنگی از طرف دست‌اندرکاران این حوزه شناخته شود.

همزمان با هفته گرامیداشت دفاع مقدس شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان تلاش کردند تصویری تحریف شده و غیرواقعی از جنگ ایران و عراق ارائه دهند. محتوای این مستندها را می‌توان در چند محور مورد بررسی قرار داد.

یکی از این محورها شبهه‌افکنی درباره زمینه‌ها و دلایل آغاز جنگ بین عراق و ایران بود. در حالی که سازمان ملل متحد عراق را به عنوان متجاوز و آغازگر جنگ معرفی کرده است، برخی مستندها تلاش می‌کردند این واقعیت مسلم را زیر سوال ببرند. در این مستندها بر این نکته تاکید شده بود که جنگ ایران و عراق هیچ ثمره‌ای نداشته و حاصلش صدها هزار کشته و صدها میلیارد خسارت بوده‌است. انکار انگیزه معنوی رزمندگان ایرانی یکی دیگر از تاکتیک‌های مستندسازان غرض‌ورز است. آنها می‌خواهند به مخاطبانشان القا کنند که رزمندگان ایرانی تحت تاثیر تبلیغات احساسی یا با زور و اجبار روانه جبهه‌ها شده‌اند.

در مستند «داستان 2 سرباز» که از بی.بی.سی فارسی پخش شد، زندگی 2 سرباز ایرانی و عراقی را شاهد هستیم که از حضورشان در جنگ اظهار پشیمانی می‌کنند. همچنین کارگردان اثر بر این نکته دروغ پافشاری می‌کند که سربازان ایرانی با اسرای عراقی بدرفتاری می‌کرده‌اند.

در این شرایط مسموم به مستندهای هنرمندانه‌ای نیازمندیم که بتوانند در برابر این هجمه فرهنگی مقاومت کنند. در آرشیو تصاویر دفاع مقدس، هزاران مدرک و سند مبنی بر غیرواقعی بودن ادعاهای مستندهای اشاره شده وجود دارد. با این مواد خام می‌توان مستند‌های جدید و به روزی ساخت که در آن نشانه‌هایی از حقیقت سال‌های آتش و خون جلوه‌گر باشد. فعالیت مستندسازان نسل‌سومی فقط مربوط به حوزه نماهای آرشیوی نمی‌شود. آنها می‌توانند خاطرات بازماندگان جنگ تحمیلی را دستمایه کار قرار دهند و به سراغ افرادی بروند که هنوز تحت تاثیر تبعات جنگ هستند.

رضا برجی در صحبت‌هایش با اشاره به این که برخی مستندسازان تابع پیش‌فرض‌های ذهنی و قضاوت‌های از قبل تعیین شده خودشان هستند، گفته است: من معتقدم هیچ انسان بی‌طرفی وجود ندارد.

مستقیم‌گویی یکی از آفات آثار سینمای ایران چه در حوزه مستند و چه در حوزه داستانی است. مستندهای تاثیرگذار کارهایی هستند که در آن کارگردان خودش را بی‌طرف نشان می‌دهد و داوری را به مردم واگذار می‌کند. هر چند به قول رضا برجی هیچ انسان بی‌طرفی وجود ندارد، اما مستندسازان زیرک سعی می‌کنند قضاوت خودشان را در لایه‌های زیرین اثر پنهان کنند و با یک اثر به ظاهر بی‌طرفانه مخاطب را  تحت تاثیر قرار دهند.