جنگ نابرابرعرضه و تقاضا
دنیای امروز بیش از هر زمان دیگر وابسته انرژی است. بدون اغراق در تاریخ هیچ زمانی نبوده است که جهان تا این حد به انرژی وابسته باشد و همین وابستگی به انرژی ، باعث شده است که ارزیابی بهای انرژی و سیستم های کنترل آن
در حال حاضر، بهای هر بشکه نفت خام در جهان حدود 30 دلار است ، که با توجه به قطع تولید نفت ونزوئلا و قانونمندشدن فروش نفت عراق ، همچنین وقوع سرمای بسیار شدید در نیمکره شمالی و بالارفتن فعالیت های کارخانه های صنایع سنگین و اسلحه سازی امریکا و به تبع آن ، بالارفتن میزان مصرف انرژی در ایالات متحده ، دورنمای ایجاد یک بحران دیگر در زمینه انرژی چندان دور از ذهن نیست ، هر چند دستگیری صدام موجب پایین آمدن مقطعی بهای نفت بر اثر عامل روانی بوده است.
وقوع چند فقره بحران انرژی طی دهه های گذشته باعث شده است خریداران عمده نفت خام ، راهکارهای بسیار جدی و عملیاتی برای احتراز و مواجهه با بحران های انرژی و پیامدهای آن ، اتخاذ کنند.
ایجاد مخازن و منابع استراتژیک ذخیره سازی نفت در ایالات متحده برای مواجهه با بحران های انرژی به مدت یک سال کاری و ذخیره سازی بخشی از نفت خریداری شده در مخازن دریایی و یا تزریق دوباره آنها به چاههای نفت و سفره های زیرزمینی بخشی از این اقدامات است.
با این که کشورهای صاحب فناوری و عمده خریداران انرژی در جهان امروزه در مواجهه با بحران های انرژی بسیار مقتدرتر و به تعبیری مقاوم تر شده اند، اما بحران انرژی همچنان به عنوان یکی از بزرگترین تهدیدات جهانی به شمار می رود که علاوه بر اقتصاد و سیاست ، امنیت ملی کشورها را تهدید می کند.
بحران های انرژی همواره با افزایش تقاضا برای انرژی ، کاهش ذخایر نفتی و تولید و متعاقب آن ، افزایش بهای نفت رخ داده است.
دنیا تاکنون 2 بحران عظیم انرژی موسوم به بحران های 73 و 79 میلادی را پشت سر گذاشته است و از این رهگذر، کشورهای بزرگ مصرف کننده و واردکننده سوخت تجارب بسیاری اندوخته اند.
نیم نگاهی به سیر تاریخی افزایش نفت و بحران های نفتی ، علاوه بر مشخص کردن دلایل وقوع و زمینه های احتراز می تواند در ایجاد شمایی از بازار نفت و پیش بینی تحولات آینده مفید باشد.
بهای نفت خام نیز همچون سایر محصولات و فرآورده ها تحت تاثیر میزان عرضه و تقاضاست ، با این تفاوت که تغییر بهای این کالای استراتژیک هم باعث تاثیر بر بهای سایر کالاها می شود و در مواقعی امنیت ملی و سیاست های کشورها را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.
صاحبان صنایع ایالات متحده که صنایعشان از بهای نفت بسیار متاثر است ، همواره کوشیده اند بهای این کالا را به نوعی کنترل کنند و یا تغییرات آن را به ضابطه درآورده ، قانونمند کنند.
با این همه نفت هنوز یکی از کالاهای پر افت وخیز جهان به شمار می رود و ویژگی های خاص خود را دارد. افزایش بهای نفت را می توان در 2 گستره مورد مطالعه قرار دارد؛ یکی افزایش بهای کوتاه مدت و دیگری افزایش بهای طولانی مدت.
علی رغم دستیابی به فناوری مختلف در زمینه انرژی های نو و تبلیغات فراوان مبنی بر جایگزینی این انرژی ها به جای نفت ، اغلب کارشناسان معتقدند حداقل تا 4 دهه آینده نمی توان به این انرژی ها دل بست و همچنان نفت و گاز به عنوان مهمترین منابع انرژی مطرح اند.
مطالعه تاریخی نفت و نیاز هر روز و مبرم به این فرآورده ، حاکی از افزایش نفت در بلندمدت است ، به گونه ای که از زمان کشف این ماده تا عصر حاضر، قیمت آن به بیش از 30برابر رسیده و این روند همچنان ادامه دارد. مطالعه کوتاه مدت نفت حاکی از افزایش و کاهش بهای این فرآورده و نوسانات مختلف بازار است ، هرچند رویدادهای ضربه ای با تاثیر جهشی بر قیمت نفت در مقاطعی خاص موجب افزایش بهای ناگهانی این کالا شده اند.
تغییرات بهای نفت از کوتاه مدت همواره تحت تاثیر عوامل مختلف روانی و فیزیکی بوده است و هرکدام از این عوامل در مقاطعی تاثیرات خاصی روی بازار و تولید این محصول گذاشته اند.
افزایش بهای نفت در عصر جدید
با پایان جنگ دوم جهانی و افزایش فعالیت های صنعتی که نیاز مبرمی به انرژی داشتند، بهای اولیه نفت اندکی افزایش یافت و با جهش قیمتی یک دلاری به 5/2 دلار در هر بشکه رسید.
این رویه همچنان تا دهه 60 میلادی ادامه داشت و بهای نفت بین 5/2 تا 3 دلار در هر بشکه نوسان داشت. بهای نازل نفت و عدم تطبیق این بها باارزش واقعی کالا، کشورهای عمده تولیدکننده نفت را بر آن داشت تا نسبت به اعاده بهای واقعی این فرآورده گام بردارند و پس از برگزاری نشستهای مختلف ، سازمان تولیدکنندگان نفت موسوم به (OPEC) اوپک تشکیل شد.
اوپک در آغاز راه متشکل از 5 عضو موسس ایران ، عراق ، کویت ، عربستان و ونزوئلا بود، هرچند در سال 1971 شش عضو دیگر یعنی قطر، اندونزی ، لیبی ، امارات متحده عربی ، الجزایر و نیجریه نیز به این سازمان پیوستند. تاسیس اوپک و تلاش برای اجرای سیاستی واحد در قبال تولید و فروش نفت باعث شد تا خریداران نفت دچار واهمه شوند و این شوک روانی باعث افزایش بهای نفت در گام اول و کاهش تولید کشورهای عضو در سطحی معین ، در گام دوم شد، اما این تغییر بها چندان محسوس نبود، چراکه با به راه افتادن ریل آهن تگزاس و امکان انتقال نفت تگزاس ، اوکلاهما و لویزیانا به سایر نقاط امریکا و بخصوص کارخانه ها، موازنه بازی تغییر کرد، هرچند این ثبات چندان نپایید.
با شدت یافتن مخاصمه اعراب و اسرائیل و آغاز جنگ پنجم اکتبر 1973 سوریه و مصر با اسرائیل معروف به جنگ یوم کیپور، بهای نفت ناگاه دچار شوک بزرگی شد و تا چند برابر افزایش یافت و به بشکه ای 12 دلار رسید.
حمایت آشکار و علنی ایالات متحده از اسرائیل و تصمیم اعراب برای تحریم حامیان اسرائیل منجر به انبار شدن روزانه 5 میلیون بشکه نفت کشورهای عربی در بندر اسکندریه و کاهش ناگهانی میزان نفت در بازار شد. با طی شدن این بحران و رفع نسبی تنشهای سیاسی و امنیتی ، نفت ثبات نسبی قیمت را از 1974 تا 1978 میلادی تجربه کرد و بهای این فرآورده از 21/12 دلار در هر بشکه تا 55/13 دلار نوسان داشت که در مقایسه با نرخ تورم و افزایش تقاضا این تغییر بها را می توان تغییری منطقی ارزیابی کرد.
وقوع انقلاب اسلامی و تعطیلی صنایع نفت ، منجر به کاهش سطح تولید جهانی 2 تا 5/2 میلیون بشکه در روز در مدت نوامبر 1978 تا ژوئن 1979 میلادی شد و همین کاهش ناگهانی میزان تولید در سطح جهانی ، موجب افزایش ناگهانی بهای نفت و به تعبیری شوک نفتی شد.
حمله عراق به ایران و آغاز جنگ تحمیلی از سوی عراق که مطابق با برنامه ریزی ها و راهبردهای جنگی جلو نرفت موجب شد در سال 1980 میلادی میزان تولید نفت خام عراق به 7/2 میلیون بشکه در روز و نفت خام ایران به 600 هزار بشکه کاهش یابد و همین کاهش حدود 5/3 میلیون بشکه ای در روز، تاثیر بسیار شدیدی بر بهای نفت گذاشت و قیمت نفت را ناگاه تا 35 دلار بابت هر بشکه افزایش داد.
به موازات وقوع این دو شوک پیاپی نفتی و ایجاد بحران انرژی ، بیکاری در ایالات متحده به سطح قابل توجهی رسیده و تورم بشدت افزایش یافت و میلیاردها دلار سرمایه گذاری در بخشهای سرمایه ای در بخشهای مصرفی هزینه شد. وقوع این رویدادها منجر به اتخاذ تصمیمات پیچیده و مبتنی بر برنامه ریزی های فنی برای جلوگیری و احتراز از بحران های آتی شد.
سیاست کنترلی پیچیده ایالات متحده در قبال بازار نفت مبتنی بر وارد کردن نفت به بورس و ایجاد بورس های خاص نفت ، همچنین وارد کردن متغیری به نام ذخایر استراتژیک منجر به کاهش بهای نفت و ثبات نسبی بهای نفت در دهه 90 قرن بیستم شد، هرچند بسیاری از کارشناسان معتقدند این سیاست ها کارآمد نبود و تنها منجر به ایجاد تورم پنهان و افزایش بهای خزنده نفتی شد که عوارض خود را در آخرین سالهای قرن بیستم نشان داد.
وقوع حادثه یازدهم سپتامبر اتفاق دیگری بود که باعث شد بهای بسیاری از کالاهای استراتژیک دچار تغییر جدی شود و بسیاری از دولتها به صورت مستقیم وارد عمل شوند و اقدام به تعطیلی بورس ها و مداخله در جریان تجارت آزاد کنند.
جنگ امریکا علیه عراق نیز اقدام دیگری بود که برخلاف تصور همگان نه تنها منجر به افزایش بهای نفت نشد که حتی در روزهای نخست باعث کاهش قیمت نفت شد و این رویدادهای جدید نشان داد که تاثیرات عوامل روانی این روزها بیش از قبل شده و معادله تعیین بهای نفت به معادله ای بسیار پیچیده تر از قبل تبدیل شده است.
این رویه همچنان تا دهه 60 میلادی ادامه داشت و بهای نفت بین 5/2 تا 3 دلار در هر بشکه نوسان داشت. بهای نازل نفت و عدم تطبیق این بها باارزش واقعی کالا، کشورهای عمده تولیدکننده نفت را بر آن داشت تا نسبت به اعاده بهای واقعی این فرآورده گام بردارند و پس از برگزاری نشستهای مختلف ، سازمان تولیدکنندگان نفت موسوم به (OPEC) اوپک تشکیل شد.
اوپک در آغاز راه متشکل از 5 عضو موسس ایران ، عراق ، کویت ، عربستان و ونزوئلا بود، هرچند در سال 1971 شش عضو دیگر یعنی قطر، اندونزی ، لیبی ، امارات متحده عربی ، الجزایر و نیجریه نیز به این سازمان پیوستند. تاسیس اوپک و تلاش برای اجرای سیاستی واحد در قبال تولید و فروش نفت باعث شد تا خریداران نفت دچار واهمه شوند و این شوک روانی باعث افزایش بهای نفت در گام اول و کاهش تولید کشورهای عضو در سطحی معین ، در گام دوم شد، اما این تغییر بها چندان محسوس نبود، چراکه با به راه افتادن ریل آهن تگزاس و امکان انتقال نفت تگزاس ، اوکلاهما و لویزیانا به سایر نقاط امریکا و بخصوص کارخانه ها، موازنه بازی تغییر کرد، هرچند این ثبات چندان نپایید.
با شدت یافتن مخاصمه اعراب و اسرائیل و آغاز جنگ پنجم اکتبر 1973 سوریه و مصر با اسرائیل معروف به جنگ یوم کیپور، بهای نفت ناگاه دچار شوک بزرگی شد و تا چند برابر افزایش یافت و به بشکه ای 12 دلار رسید.
حمایت آشکار و علنی ایالات متحده از اسرائیل و تصمیم اعراب برای تحریم حامیان اسرائیل منجر به انبار شدن روزانه 5 میلیون بشکه نفت کشورهای عربی در بندر اسکندریه و کاهش ناگهانی میزان نفت در بازار شد. با طی شدن این بحران و رفع نسبی تنشهای سیاسی و امنیتی ، نفت ثبات نسبی قیمت را از 1974 تا 1978 میلادی تجربه کرد و بهای این فرآورده از 21/12 دلار در هر بشکه تا 55/13 دلار نوسان داشت که در مقایسه با نرخ تورم و افزایش تقاضا این تغییر بها را می توان تغییری منطقی ارزیابی کرد.
وقوع انقلاب اسلامی و تعطیلی صنایع نفت ، منجر به کاهش سطح تولید جهانی 2 تا 5/2 میلیون بشکه در روز در مدت نوامبر 1978 تا ژوئن 1979 میلادی شد و همین کاهش ناگهانی میزان تولید در سطح جهانی ، موجب افزایش ناگهانی بهای نفت و به تعبیری شوک نفتی شد.
حمله عراق به ایران و آغاز جنگ تحمیلی از سوی عراق که مطابق با برنامه ریزی ها و راهبردهای جنگی جلو نرفت موجب شد در سال 1980 میلادی میزان تولید نفت خام عراق به 7/2 میلیون بشکه در روز و نفت خام ایران به 600 هزار بشکه کاهش یابد و همین کاهش حدود 5/3 میلیون بشکه ای در روز، تاثیر بسیار شدیدی بر بهای نفت گذاشت و قیمت نفت را ناگاه تا 35 دلار بابت هر بشکه افزایش داد.
به موازات وقوع این دو شوک پیاپی نفتی و ایجاد بحران انرژی ، بیکاری در ایالات متحده به سطح قابل توجهی رسیده و تورم بشدت افزایش یافت و میلیاردها دلار سرمایه گذاری در بخشهای سرمایه ای در بخشهای مصرفی هزینه شد. وقوع این رویدادها منجر به اتخاذ تصمیمات پیچیده و مبتنی بر برنامه ریزی های فنی برای جلوگیری و احتراز از بحران های آتی شد.
سیاست کنترلی پیچیده ایالات متحده در قبال بازار نفت مبتنی بر وارد کردن نفت به بورس و ایجاد بورس های خاص نفت ، همچنین وارد کردن متغیری به نام ذخایر استراتژیک منجر به کاهش بهای نفت و ثبات نسبی بهای نفت در دهه 90 قرن بیستم شد، هرچند بسیاری از کارشناسان معتقدند این سیاست ها کارآمد نبود و تنها منجر به ایجاد تورم پنهان و افزایش بهای خزنده نفتی شد که عوارض خود را در آخرین سالهای قرن بیستم نشان داد.
وقوع حادثه یازدهم سپتامبر اتفاق دیگری بود که باعث شد بهای بسیاری از کالاهای استراتژیک دچار تغییر جدی شود و بسیاری از دولتها به صورت مستقیم وارد عمل شوند و اقدام به تعطیلی بورس ها و مداخله در جریان تجارت آزاد کنند.
جنگ امریکا علیه عراق نیز اقدام دیگری بود که برخلاف تصور همگان نه تنها منجر به افزایش بهای نفت نشد که حتی در روزهای نخست باعث کاهش قیمت نفت شد و این رویدادهای جدید نشان داد که تاثیرات عوامل روانی این روزها بیش از قبل شده و معادله تعیین بهای نفت به معادله ای بسیار پیچیده تر از قبل تبدیل شده است.
مهدی جدی نیا
گفت و گو
