صدایی برای کلانشهر

این موقعیت جغرافیایی با اهداف این شبکه رادیویی بی‌تناسب هم نیست و در مرکز تهران قدیم و یکی از نقاط پرتردد این شهر قرار گرفته است تا به شکل عملی‌تر، مصداق شعار خود یعنی صدای پایتخت باشد. این شبکه رادیویی که نزدیک به 17 سال عمر دارد از سوی شخصی اداره می‌شود که عاشق رادیوست و 28 سال در این رسانه به انواع فعالیت‌های رادیویی از گویندگی و گزارشگری تا تهیه‌کنندگی و برنامه‌سازی پرداخته و تاسیس دو رادیو را در کارنامه خود دارد و هیچ رسانه دیگری را بر رادیو ترجیح نمی‌دهد. گفتگوی ما را با با محمد جهانی درباره رادیو تهران بخوانید.

به عنوان اولین سوال، بهتر است بپرسم چرا در میان شبکه‌های مختلف رادیویی فقط رادیو تهران در ساختمان ارگ ماند؟

می دانید که میدان 15 خرداد و میدان ارگ از ابتدا صدای جمهوری اسلامی ایران بود. یعنی تولید و تهیه برنامه‌ها در این ساختمان انجام می‌شد و پخش برنامه‌ها در جام‌جم. در سال 72ـ71 بود که صدای جمهوری اسلامی ایران و شبکه سراسری به جام‌جم منتقل شد و قرار شد که شبکه استان تهران که متشکل از رادیو پیام و رادیو تهران بود در میدان ارگ باقی بماند. رادیو پیام هم در سال 81 به جام‌جم منتقل شد و فقط رادیو تهران در اینجا باقی ماند.

چرا؟ چون این مکان در مرکز شهر بود و بیشتر در دل تهران قرار داشت یا دلایل دیگری در کار بود؟

اینجا برای رادیو پیام خیلی بزرگ بود چون این رادیو از نظر پرسنل و برنامه‌سازی، رادیوی کوچکی است لذا به جام‌جم منتقل شد، اما رادیو تهران اینجا باقی ماند ضمن این‌که به قول ما این رادیو در مرکز شهر قرار داشت و برای اهداف این شبکه کارکرد بیشتری داشت.

ظاهرا تاسیس این شبکه به سال 72 برمی‌گردد. یعنی قبل از انقلاب چیزی به عنوان رادیو تهران وجود نداشت؟

ظاهرا آن زمان هم یک رادیو تهرانی وجود داشته ولی به عنوان یک شبکه مستقل با برنامه‌های خاص خود نبود اما در سال 72 این شبکه رسما تاسیس شد با مدیریت آقای خجسته و اتفاقا شبکه خوبی هم شد چون بسیاری از نیروهای باتجربه و قدیمی در اینجا مستقر بودند و جغرافیای این مکان که در مرکز شهر و نزدیک بازار قرار داشت نیز کمک می‌کرد تا این شبکه رادیویی در دل مردم جا باز کند و بتواند بازتاب‌دهنده صدای آنها باشد.

برعکس من فکر می‌کردم این شبکه به دلیل این‌که از شبکه‌های دیگر رادیو که در جام‌جم مستقر هستند دور افتاده، در برنامه‌سازی و مناسبات رسانه‌ای خود دارای مشکل بیشتری است...

نه اصلا این‌طور نیست. یک زمانی مشکل بود که پخش برنامه‌ها از جام‌جم صورت می‌گرفت. یعنی ما باید در ارگ برنامه‌ها را تولید می‌کردیم و برای پخش به جام‌جم می‌بردیم. اما الان که استودیو پخش هم در ارگ ساخته شد، تولید و پخش هر دو در همین مکان انجام می‌شود.

آن زمان برنامه‌های زنده را چه می‌کردید؟

اگر برنامه زنده بود عوامل آن با اتومبیل به جام‌جم انتقال داده می‌شدند تا در آنجا برنامه را ضبط و پخش کنند که البته خیلی دشوار و وقت‌گیر بود.

من شنیده بودم که ساختمان ارگ قرار است به موزه رادیو تبدیل شود.

نه منتفی شد. این ساختمان و لوازم و دستگاهای آنالوگی که در این مکان وجود داشت موجب شد زمزمه تبدیل شدن ارگ به موزه رادیو شنیده شود. هرچند به نظر من همین الان هم اینجا به دلیل قدمت بنا و ابزار و لوازمی که دارد به نوعی موزه رادیو محسوب می‌شود. شاید بهتر باشد بگوییم یک موزه بالقوه است.

اگر بخواهیم رادیو را با شبکه‌های تلویزیونی مقایسه کنیم که مثلا شبکه یک به عنوان شبکه ملی و سراسری شناخته می‌شود جایگاه رادیو تهران در میان شبکه‌های مختلف رادیویی چیست؟

اگر ما بخواهیم در مقابل شبکه یک تلویزیون، یک شبکه رادیویی را از حیث قدمت و بزرگی قرار دهیم باید به رادیو ایران اشاره کنیم. چون پوشش سراسری و کاملی در سطح ایران دارد. رادیو تهران البته در ردیف رادیوهای عمومی قرار می‌گیرد که مخاطب عام دارد اما پوشش جغرافیای‌اش استان پهناور تهران است. یعنی شهرستان‌های استان تهران نیز تحت پوشش این شبکه قرار دارند. البته در بسیاری از شهرستان‌های کشور نیز صدای رادیو تهران شنیده می‌شود. موج ای ام ما بویژه شب‌ها در شهرستان‌های دیگر هم قابل دریافت است. اما مخاطبان و سوژه‌های مورد نظر من برای مردم استان تهران است.

در واقع محوریت رادیو تهران جغرافیاست و آن دسته موضوعاتی را پوشش می‌دهد که به نوعی در این جغرافیا موجودیت دارد؟

درست است ولی این به این معنا نیست که ما به مسائل مهم ملی و جهانی توجه نمی‌کنیم. فرضا تحولات انرژی هسته‌ای به تهران تعلق ندارد و یک مساله ملی است و ما هم در این رادیو به آن می‌پردازیم. در بخش اخبار ما با اولویت اخبار استانی به اخبار ملی و بین‌المللی می‌پردازیم. در واقع تهران ـ ایران و جهان به ترتیب اولویت ما در تولید و پخش اخبار است. مثلا الان ما در رادیو تهران به شکل لحظه به لحظه اخبار جام جهانی فوتبال را گزارش می‌کنیم.

پس تفاوت رادیو تهران با شبکه‌های رادیویی دیگر چیست. بالاخره این شبکه باید به واسطه تعلق به استان تهران دارای استراتژی خاص خود باشد؟

غیر از این هم نیست. ببینید مثلا برنامه خانواده ممکن است در رادیو ایران یا رادیو فرهنگ هم باشد و رادیو تهران نیز یک برنامه خانوادگی داشته باشد، اما مسائل و موضوعاتی که در برنامه خانواده شبکه تهران مطرح می‌شود با برنامه خانواده شبکه ایران متفاوت است و در اینجا به مسائلی پرداخته می‌شود که یک خانواده در تهران با آن مواجه است. در واقع موضوع برنامه خانواده در شبکه‌های سراسری عام‌تر است. اما رادیو تهران به مسائلی مثل عارضه‌های شهرنشینی و آپارتمان‌نشینی، مادران شاغل و مسائل کودک و.... که بیشتر در شهر بزرگی مثل تهران شایع است می‌پردازد. تمایز برنامه‌های رادیو تهران با برنامه‌های مشابه در شبکه‌های دیگر بر اساس نیازمندی‌ها و ویژگی‌های زندگی در شهر تهران شکل می‌گیرد.

در واقع رادیو تهران تلاش می‌کند تا به آسیب‌شناسی زندگی در شهر تهران پرداخته و در جهت حل آنها بکوشد؟

دقیقا برنامه‌سازی‌های ما مبتنی بر شیوه زندگی در شهر تهران است. مثلا به دلیل این‌که مردم تهران وقت کمتری برای شنیدن رادیو دارند برنامه‌سازی‌های ما نیز کوتاه مدت است. مثلا ممکن است یک شهروند تهرانی در یک مدت زمان کوتاهی فرضا در تاکسی شنونده برنامه ما باشد لذا ما به گونه‌ای برنامه‌ریزی کردیم که آن شهروند بتواند از یک برنامه خاص استفاده کرده و لذت ببرد. به عنوان مثال ما هر 25 دقیقه به اخبار تهران و وضعیت ترافیک شهری می‌پردازیم و در این 5 دقیقه اخبار تحت عنوان صدای شهر در حوزه مدیریت شهری اطلاعات مفیدی به شنوندگان می‌دهیم. برنامه‌سازی‌های ما به شکلی است که در 25 دقیقه به سرانجام می‌رسد و دست‌کم شنونده گذری این شبکه می‌تواند پیامی را از آن دریافت کند. مثلا برنامه خانه آبی که یک برنامه خانوادگی است، از 3 بخش 25 دقیقه‌ای تشکیل شده که در هر بخش به یک  موضوع پرداخته می‌شود. به هر حال کنداکتور رادیو تهران که یک رادیوی 24 ساعته است با توجه به زمان پخش برنامه‌ها طراحی شده و بین گروهای برنامه‌ساز توزیع شده، به طوری که از برنامه 10 دقیقه‌ای در رادیو تهران در ساعت‌های پرمخاطب تا برنامه 3 ساعته تهران در شب که از 12 شب تا 3 بامداد است و برنامه از ستاره تا سپیده که از 3 تا 6 بامداد است.

به اخبار ترافیک در شهر تهران اشاره کردید به نظر می‌رسد که یک موازی کاری بین شبکه تهران و رادیو پیام در این زمینه وجود داشته باشد؟

رادیو پیام حدود 10 سالی است که به رادیو سراسری تبدیل شده و به تهران تعلق ندارد. من خودم نزدیک به 8 سال مدیر رادیو پیام بودم و همیشه این اعتراض وجود داشته که چرا پیام‌های ترافیکی در رادیو سراسری پخش می‌شود به همین دلیل اکنون پیام‌های ترافیکی این شبکه تبدیل شده به ترافیک جاده و راه‌های کشور که البته این فرآیند نیز پس از مدتی قطع خواهد شد و اخبار ترافیکی منحصرا از رادیو تهران پخش می‌شود.

معمولا نهادهای مدیریت شهری مثل شهرداری یا نیروی انتظامی از طریق یک مرکز و شماره تلفن با مردم ارتباط برقرار می‌کنند تا آنها بتوانند مسائل و مشکلات خود را در حوزه شهری مربوطه به گوش مسوولان برسانند. آیا رادیو تهران با توجه به این‌که یک رادیو شهری است و شعار آن صدای پایتخت است برای ارتباط موثرتر که کارگشا هم باشد چنین تمهیداتی برای ارتباط با مخاطبان خود فراهم کرده است؟

بله استودیو صدای شهر که هر نیم ساعت 5 دقیقه برنامه پخش می‌کند برای همین هدف در نظر گرفته شده است. در این برنامه شماره تلفنی اعلام می‌شود که مردم با آن تماس می‌گیرند و نقطه نظرات و انتقادات و پیشنهادات خود را آنجا مطرح می‌کنند و اصولا گزارشگر ما در استودیو صدای شهر خیلی فعال هستند و به مناطق مختلف شهرداری سرکشی می‌کنند و از مسائل و مشکلات منطقه گزارش تهیه می‌کنند. استودیو بعد از پخش گزارش به عنوان یک رابط بین مردم و مسوولان عمل می‌کند و در جهت رفع مشکلات شهری اقدام می‌کند. همچنین مدیران شهری در برنامه‌های گفتگو محور ما شرکت می‌کنند و از طریق همین مجاری ارتباط مشکلات مردم را در حوزه مدیریت شهری می‌شنوند و به سوالات آنها پاسخ می‌دهند.

تهران در حال حاضر 22 منطقه دارد که هر منطقه نیز مشکلات خاص خود را دارد و البته برخی از این مناطق با مسائل بیشتری مواجه هستند آیا رادیو تهران توانسته است عدالت حرفه‌ای را رعایت کرده و در بارتاب مشکلات شهری مناطق بیست و دوگانه جانب انصاف را رعایت کند و یک منطقه را بر منطقه دیگر رجحان ندهد؟

طبیعتا اولویت با مناطقی است که زودتر با برنامه تماس می‌گیرند و مشکلاتشان را طرح می‌کنند. اما در سیاستگذاری ما این است که رادیو تهران به شکل نوبتی در مناطق مختلف شهری حضور پیدا کرده و مسائل منطقه را بازتاب دهد. این طوری نیست که منطقه‌ای اصلا پرداخته نشود و منطقه دیگر هر روز موضوع برنامه باشد. یک توزیع عادلانه بین مناطق بیست و دوگانه شهر اتفاق می‌افتد و با توجه به موضوعاتی که انتخاب می‌شود به مناطق شهری ورود می‌کنیم و هیچ منطقه‌ای را از قلم نمی‌اندازیم. به هر حال وظیفه اصلی ما اطلاع‌رسانی و برنامه‌سازی است و ما خودمان را موظف می‌دانیم خدمات مدیران شهری را منعکس کنیم  و تمام پروژه‌هایی که افتتاح می‌شود و مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد را به اطلاع شهروندان برسانیم. ضمن این‌که در کنار مسائل شهری، براساس کنداکتور 24 ساعته رادیو تهران موضوعات متعدد و متنوعی، محور برنامه‌های ما قرار می‌گیرد. ما از کرسی‌های آزاداندیشی و مباحث نظری گرفته تا برنامه‌های پزشکی، خانوادگی، ادبی و سرگرمی در رادیو تهران برنامه داریم.

ولی مخاطبی که می‌خواهد یک برنامه ادبی گوش کند، شبکه فرهنگ را انتخاب می‌کند نه شبکه تهران را. ویژگی‌های خاص شبکه تهران در این موارد چیست؟

این برمی‌گردد به نوع مخاطب در شهر تهران که همان‌طوری که قبلا گفتم با مسائل خاص‌تری در زندگی خانوادگی و اجتماعی مواجه است.

یعنی ما در رادیو تهران با مخاطبان خاص مواجه هستیم و در شبکه‌های دیگر مخاطب عام؟

مخاطبان رادیو تهران با توجه به جمعیتی که در این شهر متمرکز است، میزان تحصیلات شهروندانی که در تهران زندگی می‌کنند، میزان درآمد و معیشت آنها و مشکلات خاص شهری و انسانی طبیعتا جنس برنامه‌هایی که برای این مخاطبان ساخته می‌شود با جنس برنامه‌هایی که برای مخاطبان غیرتهرانی تهیه می‌شود تفاوت‌هایی خواهد داشت و این یک امر طبیعی است. در واقع بر اساس نیاز مخاطب تهرانی سوژه‌های برنامه تعیین می‌شود. اصلا من معتقدم که ساخت برنامه کودک برای کودک تهرانی با کودک شهرستانی متفاوت است. به دلیل این‌که فضای زندگی آنها با هم متفاوت است. این به معنای برتری هیچ یک از مخاطبان بر دیگری نیست، بلکه برتفاوت‌های زیستی افراد با توجه به ویژگی‌های محیطی و فرهنگی تاکید دارد و منطقی است که این تفاوت‌ها در برنامه سازی‌ها نیز لحاظ شود.

داشتم فکر می‌کردم رادیو تهران از یک طرف به دلیل استانی بودن مخاطبان محدودی دارد، اما از سوی دیگر به دلیل این‌که به استان تهران و پایتخت تعلق دارد مخاطبان کمی هم نباید داشته باشد. آیا شما آماری از تعداد مخاطبانتان دارید؟

طبق آخرین نظرسنجی‌هایی که در سازمان صورت گرفته، رادیو تهران در شهر تهران 26 درصد مخاطب داشته است. یعنی از هر 4 نفر یک نفر رادیو تهران را گوش می‌دهد. این میزان نسبت به سال گذشته 7 درصد افزایش داشته است.

نه فقط رادیو تهران که اساسا این رسانه و مدیوم در جهان معاصر تحت هجمه تصویر قرار دارد و رقیبان سرسختی مثل تلویزیون و ماهواره، ادامه حیات رادیو را به خطر انداخته‌اند و شاید یک نوع تهدید رسانه‌ای برای آن محسوب شوند. شما با این نظر موافقید یا فکر می‌کنید رادیو قدرت رقابت با رسانه‌های تصویری را دارد؟

با یک بخش از دیدگاه شما موافقم که رادیو رقیبان سرسختی مثل تلویزیون و ماهواره و اینترنت دارد که باید با آنها دست و پنجه نرم کند. حتی رسانه‌های شخصی مثل موبایل و ام‌پی‌تری پلیر و.. نیز می‌توان به عنوان یک رقیب مطرح باشند. اما معتقدم هنوز رادیو سهل‌الوصول‌ترین رسانه است و اگر قرار بود رادیو حذف شود در کشورهای پیشرفته که تکنولوژی تصویر رشد بیشتری داشته باید این اتفاق می‌افتاد. شما اگر به آمار مخاطبان رادیو در کشورهای پیشرفته نگاه کنید می‌بیند که حتی مخاطبان رادیو افزایش پیدا کرده یا حداقل حفظ شده‌اند. در کشور ما نیز شاید نسبت به دهه 60 و 70 که اوج فعالیت‌های رادیویی در ایران بود با کاهش مخاطبان مواجه شده باشیم، اما هنوز قدرت و برد خود را از دست نداده است و همچنان مخاطبان خاص خود را دارد. به نظر من قدرت و برد هر رسانه‌ای به برنامه‌سازان آن برمی‌گردد که چگونه بتوانند با ساخت برنامه‌های جذاب و کاربردی مخاطبان خود را حفظ کرده و افزایش دهند. اگر تیم‌های برنامه‌ساز ما در رادیو کار بلد و حرفه‌ای باشند مطمئن باشید رادیو با افزایش مخاطب روبه‌رو خواهد شد.

یکی از کارکردهای رادیو تهران می‌تواند معرفی شهر تهران و امکان تاریخی و تفریحی آن باشد چه بسا شهروندان تهرانی این اماکن و مراکز را نمی‌شناسند. آیا رادیو تهران برای این هدف نیز تمهیداتی اندیشیده است؟

معرفی تهران به تهرانی‌ها نتیجه و حاصل برنامه‌های رادیو تهران است که به شکل مستقیم و غیرمستقیم صورت می‌گیرد. اما برنامه روتینی که به شکل مستقل به معرفی تهران بپردازد در یک دوره‌ای انجام شد که فکر می‌کنم در نوروز سال 88 بود که با همکاری سازمان میراث فرهنگی این کار انجام شد. در برنامه‌های نوروزی امسال نیز معرفی نقاط گردشگری تهران برای مخاطبان این رادیو صورت گرفت. اما لازم است که یک برنامه روتینی در این شبکه داشته باشیم که به این موضوع به شکل جدیدتری پرداخته شود و سازمان میراث فرهنگی، شهرداری تهران و نهادهای مشابه نیز باید ما را در این مسیر یاری کنند.

با این حساب رادیو تهران باید با نهادها و مراکزی که به مدیرت شهر تهران تعلق دارند تعامل مداومی داشته باشد.

درست است. ما با شهرداری و شورای شهر تهران همکاری مداومی داریم. همین استودیوی صدای شهر با مشارکت شهرداری تهران راه‌اندازی شد، حتی محل استودیوی ما در خیابان ایرانشهر در مرکز کنترل ترافیک واقع شده است و ما همکاری خوبی با شهرداری داریم.

خود شما به عنوان مدیر یک شبکه رادیویی چقدر با این رسانه انس دارید و شنونده برنامه‌های رادیو هستید؟ مثلا اگر بازنشسته شوید باز هم رادیو گوش می‌کنید؟

من 28 سال است که در رادیو کار می‌کنم. در چندین شبکه کار کردم. دو تا رادیو تاسیس کردم. رادیو در خون من است. من عاشق رادیو و بچه‌های رادیو هستم. الان هم پیش‌بینی می‌کنم که اگر بازنشسته شوم و از رادیو بروم، همیشه یک دستگاه رادیو با من هست و برنامه‌های آن را گوش خواهم کرد و حداقل هفته‌ای دو بار به بچه‌های رادیو سر خواهم زد.

در این 28 سال هیچ وقت وسوسه نشدید که به تلویزیون بروید؟

پیشنهاد زیاد داشتم، چون خیلی از برنامه‌سازان و مدیران تلویزیون، رادیویی هستند. من چون عاشق رادیو هستم هیچ وقت به این پیشنهادها یا وسوسه‌ها عمل نکردم و الان هم خیلی خوشحالم که در رادیو مانده‌ام. یکی از پیشکسوتان رادیو زمانی که من جوان بودم و برنامه‌های ورزشی را گزارش می‌کردم، به من توصیه کرد که هیچ وقت به تلویزیون نروم. من هم به توصیه‌های او گوش کردم.

اما با توجه به حرف‌های شما کسانی که به رادیو عشق نورزند و این رسانه را دوست نداشته باشند نمی‌تواند در رادیو ماندگار شوند؟

دقیقا همین‌طور است. متاسفانه من شاهد حضور نیروهای جدیدی در رادیو هستم که رادیو گوش نمی‌کردند و نمی‌کنند. من با توجه به تجربه طولانی که در این رسانه دارم توصیه می‌کنم کسانی که به رادیو علاقه ندارند به این رسانه ورود نکنند. رادیویی بودن صرفا یک شغل نیست باید عاشق رادیو بود. این رسانه بشدت نیازمند خلاقیت و نوآوری است و لازمه خلاق بودن نیز علاقه‌مند بودن به کار است.

شما چه آینده‌ای را برای رادیو پیش بینی می‌کنید. مثلا فکر می‌کنید ده سال دیگررادیو دارای چه جایگاهی در میان انواع رسانه هاست؟

به نظر من آینده رادیو به آدم‌های رادیو بستگی دارد. اگر نیروهای خلاق و با استعداد در این رسانه فعالیت کنند و برنامه سازی‌های رادیو کیفیت و جذابیت داشته باشند مطمئنا رادیو آینده درخشانی خواهد داشت. این ربطی به رسانه‌های دیگر هم ندارد. الان مخاطبان ما ذائقه شان تغییر کرده و با سوادتر و آگاه‌تر شده‌اند، لذا نه فقط رادیو که هر رسانه دیگری اگر آنچه که ارائه و عرضه می‌کند کمتر از داشته‌های مردم و مخاطبان نباشد نمی‌تواند موفق شود و رضایت آنها را جلب کند. در واقع اگر برنامه‌هایی که در رادیو تهیه و تولید می‌شود کاربردی باشند و متناسب با نیازها و ذائقه مخاطبان، در 5 سال آینده مخاطبان رادیو نه تنها کم نمی‌شوند بلکه افزایش هم خواهند داشت.

سید رضا صائمی