آسمان، قلمرو آینده انسان خاکی

هنگامی که نیل آرمسترانگ در سال 1969 گام‌های خود را یکی پس از دیگری از پلکان فضاپیما پایین می‌گذاشت تا روی ماه راه برود، دنیا درگیر زورآزمایی بزرگ دو قدرت بزرگ آن دوران بود. آمریکا و شوروی سابق در رقابتی که بیشتر به یک دوی 100 متر شباهت داشت تا دوی ماراتن هر روز بر ایده‌های فضایی خود می‌افزودند تا این‌که نوبت به شوروی سابق رسید. آنها یوری گاگارین را به مدار زمین فرستاندند تا آمریکا دست به ماجراجویی بزرگتری یعنی اعزام نیل آرمسترانگ به ماه بزند. از سوی دیگر به تدریج نشانه‌هایی از جهش بزرگ علمی در دنیا دیده می‌شد و بدین ترتیب همه چیز گویای آغاز عصری نو در حیات بشری بود. با این حال بیش از 40 سال از آن روزها می‌گذرد و بشر هنوز در همان نقطه‌ای است که آن موقع بوده است. تنها 8 سال پس از آن‌که یوری گاگارین طی یک پرواز تاریخی از اتمسفر زمین عبور کرد، آرمسترانگ و تیم همراهش بیش از یک چهارم میلیون مایل را در فضا طی کرده و به دنیای دیگری به نام ماه رسیدند. برنامه آپولو با موفقیت اجرا شد. این برنامه که براساس آن باید انسانی را بر روی ماه می‌نشاند می‌توانست به عنوان سرآغازی امیدوارکننده برای عصر جدیدی از اکتشافات فضایی لقب بگیرد. البته در سال 1986 ناسا برنامه جالب توجهی جهت اعزام فضانورد به مریخ ترتیب داده بود که با تحت شعاع قرار گرفتن شکست‌های متوالی شوروی سابق در برنامه‌های ماه، این تلاش بی‌سرانجام ماند. بدین ترتیب افسانه آپولو پایان یافت و آخرین آمریکایی نیز در سال 1972 از مدار ماه راهی زمین شد. اکنون که بیش از 40 سال از آن دوران می‌گذرد هیچ انسانی از هیچ کشوری نتوانسته است بار دیگر حداقل همان افسانه را تکرار کند و تنها دستاورد موجود فاصله گرفتن از زمین برای چند صد کیلومتر بوده است! در سال‌های گذشته بشر درگیر ساخت ایستگاه فضایی بین‌المللی بوده است تا شاید به امید روزی باشد که حداقل به ماه بازگردد.

اما خبرهای خوشی در راه است و به زودی این موضع انفعالی به پایان خواهد رسید. فناوری‌های فضایی و اهمیت آنها در عصر حاضر آنچنان بوده است که شمار قابل توجهی از کشورهای جهان را علاقه‌مند به خود کرده تا آنجاکه این کشورها بر آن شده اند سرمایه‌گذاری‌های چندین میلیارد دلاری در این زمینه انجام دهند. در کنار این علائق، نگاه تجاری یکی از مهم‌ترین فاکتورهایی است که این کشورها را به‌رغم وجود مشکلات و بحران‌های اقتصادی به سرمایه‌گذاری در این زمینه ترغیب کرده است. در میان این کشورها، آمریکا و روسیه سهم قابل‌توجهی در برنامه‌های فضایی داشته‌اند. آنها به تازگی از برنامه‌های خود برای بازگشت به ماه و حتی گام گذاشتن فراتر از آن خبر داده‌اند. حتی خبر از آن است که در دهه‌های آتی پای انسان به مریخ و حتی خرده‌سیاره‌ها نیز باز شود. اما اگر نگاهی واقع‌بینانه به این همه هیاهوی جذاب داشته باشیم متوجه می‌شویم که نمی‌توان عنوان تکرار تاریخ را بر این فرآیند گذاشت. این بار خیز بین‌المللی برای تحقق این رؤیا آغاز شده است.

از سال 2003 چین شروع به اعزام فضانوردان خود به مدار زمین کرده است. این قدرت نوظهور فضایی اکنون برنامه بزرگی همچون طراحی و ساخت ایستگاه فضایی و در ادامه فرونشاندن انسان بر روی سطح ماه را دارد. چین سال 2020 را موعد این رویداد بزرگ عنوان کرده است. البته کشورهای دیگری نیز وجود دارند که برنامه‌های مشابهی دارند. کشورهایی نظیر هند، کره شمالی، ژاپن، مالزی، ایران و البته اروپا. برنامه‌های این کشورها شامل طراحی و ساخت پایگاه‌های ویژه ماه، ایستگاه‌های جدید فضایی و اعزام فضانورد به سایر سیارات است. به نظر می‌آید با توجه به توسعه خیره‌کننده فناوری‌های فضایی در چهار دهه گذشته باید منتظر برنامه‌های هیجان‌انگیزی همچون آپولو و حتی به عقیده بسیاری از دانشمندان و کارشناسان علوم فضایی، هیجان‌برانگیزتر از آپولو در سال‌های آتی باشیم. گرچه در چهار دهه گذشته بشر افسانه رفتن به ماه و پای گذاشتن به سایر اجرام فضایی را تکرار نکرده است با این حال در این مدت نسبتا طولانی و بر روی زمین بیکار نبوده و زیرساخت‌های لازم برای آغاز دور جدید اکتشافات فضایی سرنشین‌دار را فراهم کرده است.

استفان هاوکینگ اسطوره فیزیک دوران معاصر در سخنرانی سال گذشته خود که به مناسبت پنجاهمین سالگرد تأسیس ناسا ارائه کرد گفت: باید به گذشته نگاه کرد و از آن الهام گرفت، زمانی که بشر برای رسیدن به ماه هیجان و شور و نشاط خیره‌کننده‌ای داشت. هدف فعلی مبنی بر بازگشت انسان به ماه تا سال 2020 و پای گذاشتن به مریخ تا سال 2025 باید همچون دهه 60 از هیجان و اراده برخوردار باشد. راه یافتن به فضا آینده بشر را به طور کامل متحول و دگرگون خواهد کرد.

به عقیده بسیاری از کارشناسان علوم فضایی، در حال حاضر آمریکا و چین پیشتازان برنامه‌های فضایی به شمار می‌آیند. هر دوی این کشورها از سال‌ها پیش دست به کار شده و مقدمات لازم برای بازگشت به ماه را آغاز کرده‌اند. نگاهی به برنامه‌های موشکی این دو کشور به خوبی حکایت از این تحرکات دارد. چین و آمریکا در نظر دارند تا سال 2020 پای فضانوردان خود را به ماه باز کنند. اما نگاهی مقایسه‌ای بین این دو کشور گویای آن است که کفه ترازوی چشم بادامی‌ها کمی سنگین‌تر است. آنها برای این که گوی سبقت را از رقیب خود بربایند دست به هر کاری می‌زنند. به عنوان مثال در فوریه سال گذشته فاش شد که دونگفان چانگ از مهندسان بوئینگ بازنشسته چینی اطلاعات مهم فضایی را از آمریکا ربوده و در اختیار چینی‌ها قرار می‌داده است. از آن گذشته آمریکا هم‌اکنون با مشکلات اقتصادی بی‌سابقه‌ای دست و پنجه نرم می‌کند. این مسائل و مواردی شبیه آنها نشان‌دهنده آن هستند که چین در رقابت با آمریکا برای بازگشت به ماه موفق خواهد شد. این اعترافی است که مایکل گریفین، رئیس پیشین ناسا عنوان کرده است! گریفین در سال 2007 گفته بود: شخصا معتقدم که چین زودتر از ما (آمریکا) به ماه باز می‌رسد و این چیزی است که در صورت وقوع، آمریکا علاقه‌ای به آن ندارد. آنها دست به کار شده و کارهای بزرگی انجام داده‌اند.

از سال 1976 میلادی به این سو چین برنامه‌های فضایی خود را آغاز کرده است اما تا اکتبر سال 2003 عملا نتیجه‌ای از این همه تلاش طولانی مدت دیده نشده بود. در آن سال سازمان ملی فضایی چین موفق شد فضانوردی را به مدار زمین اعزام کرده و آن را به سلامت به زمین بازگرداند. بلافاصله پس از این موفقیت تاریخی، مأموریت‌های دو و سه سرنشین دیگری در چین انجام شد. در نهایت و در سال 2008 نیز این کشور موفق شد نام خود را در ردیف قدرت‌های صاحب فناوری پیاده روی فضایی به ثبت برساند. به عقیده کارشناسان جاه‌طلبی‌های فعلی چین در زمینه علوم فضایی تداعی‌کننده بازی‌های سیاسی میان شوروی سابق و آمریکا در دهه 60 میلادی است و از این رو می‌توان گفت برنامه‌های فعلی این کشور آسیایی بیشتر از آنکه جنبه علمی و اکتشافاتی داشته باشد فرصتی مناسب برای نمایش قدرت است. در سال 2006 سازمان ملی فضایی چین اعلام کرد که تا سال 2020 و طی برنامه‌ای جامع و بلند مدت فضانوردی را به ماه می‌فرستد و در ادامه و در حد فاصل سال‌های 2030 تا 2040 پای فضانوردان خود را به مریخ باز می‌کند. این برنامه‌های گسترده نشان از آن دارند که چین به دنبال پیشتازی در فضا و به کنار زدن رقیبی همچون آمریکاست.

برخلاف چین، در آمریکا و در خصوص برنامه بازگشت به ماه تردیدهای فراوانی وجود دارد. ناسا از یک سو درگیر آماده‌سازی نسل جدید فضاپیماهای خود موسوم به اوریون بوده و از سوی دیگر شاهد شمارش معکوس پایان حیات شاتل‌هاست و این درحالی است که ساخت ایستگاه فضایی بین‌المللی هنوز به پایان نرسیده است. البته در صورتی‌که برنامه ساخت نسل جدید فضاپیماهای آمریکا طبق برنامه پیش رود، این کشور در آینده می‌تواند خود را به اعماق منظومه شمسی نیز برساند. برنامه ساخت نسل جدید فضاپیماهای ناسا به سال 2004 و فرمان رئیس‌جمهور وقت این کشور درخصوص بازگشت دوباره به ماه تا سال 2020 بازمی‌گردد اما اوباما بتازگی فرمانی را صادر کرده است که طی آن گروهی از کارشناسان به طور کاملا مستقل به بررسی دوباره و همه جانبه این برنامه فضایی می‌پردازند. به عقیده کارشناسان دولت اوباما نسبت به هزینه‌های سرسام‌آور برنامه فضایی جدید آمریکا نگران است و تلاش می‌کند هزینه‌ها را به حداقل برساند. البته هم زمان شدن این برنامه با بحران جهانی اقتصاد نیز مزید بر علت بوده است. یکی از مهم‌ترین مسائلی که در زمینه این برنامه مطرح می‌شود، هزینه قابل توجه آن است. بسیاری از منتقدان در آمریکا معتقدند این برنامه با هزینه‌های سرسام‌آوری همراه است به طوری‌که برآورد شده است تا سال 2015 بالغ بر 44 میلیارد دلار برای آن هزینه خواهد شد. این برنامه از بعد فنی نیز با نگرانی‌هایی همراه است. دستگاه پرتاب‌کننده این فضاپیما که به آن Ares گفته می‌شود در جریان برخی آزمایشات اولیه با لرزش‌هایی همراه بوده است به طوری‌که پروفسور پاول فیش بک از دانشگاه کارنگی ملون آمریکا معتقد است اگر این وضعیت همچنان ادامه یاید باید شاهد از هم فروپاشی ساختار فضاپیما و پرتاب‌کننده باشیم.

در کنار این نگرانی‌ها وجود برخی تردیدها حاکی از آن هستند که هنوز معلوم نیست ناسا از این فضاپیمای جدید برای بازگشت به ماه استفاده کند. برخی از دانشمندان منتقد در آمریکا بر این باور هستند که با توجه به برنامه‌های مختلف چین و اراده دیدنی این کشور برای رسیدن به ماه و همچنین این نکته مهم که ناسا 40 سال پیش در ماه بوده است، این احتمال جدی وجود دارد که آمریکا برنامه بازگشت به ماه را کنار گذاشته و تمرکز خود را بر روی مریخ معطوف کند. البته برخی مراکز تحقیقاتی فضایی نیز این نظریه را مطرح می‌کنند که در آینده ناسا تمرکز اولیه خود را بر روی ریز اجرام فضایی اطراف زمین متمرکز کرده و با اعزام زمین‌شناسان به آنها به دنبال پرده برداشتن از راز شکل‌گیری منظومه شمسی باشد. به عقیده کارشناسان این مراکز، چنین نگرشی هزینه‌ای به مراتب کمتر به دنبال داشته و در عین حال ناسا را به عنوان یک قدرت فضایی نگاه می‌دارد.

این رقابت سال‌هاست که آغاز شده است و اکنون در مرحله جدیدی قرار دارد. عقیده بر این است که در چنین رقابتی باید پیوسته و همیشگی حرکت کرد. از این رو می‌توان آن را یک دوی ماراتن نامید و نه یک رقابت هیجان‌انگیز و دلهره‌آور دوی 100 متری! همانطور که نیل آرمسترانگ هیچ گاه در دوران کودکی تصور آن را هم نمی‌کرد که روزی گام بر ماه بگذارد ما نیز در مرحله‌ای مشابه هستیم. دانشمندان علوم فضایی جایگاه فعلی بشر در رسیدن به مریخ و سایر اجرام فضایی را همچون کیلومترهای اول مسابقه بزرگ دوی ماراتن عنوان می‌کنند.

اکنون سال 2010 میلادی است و حداقل یک دهه تا عملی شدن وعده‌های داده شده درخصوص بازگشت دوباره به ماه از سوی چین و احتمالا آمریکا زمان باقی مانده است و این دوره طولانی است که ممکن است بستر وقوع بسیاری از اتفاقات باشد.