دنیای شگفت‌انگیز ملکه پروانه‌ها

بله، پروانه‌ها موجودات شگفت انگیزی هستند که برای پیدا کردن گونه‌های بسیار متنوع آنها باید به نواحی دوردست و عمدتا دست‌نخورده جهان مسافرت کرد. به عنوان مثال سفر به کاستاریکا و پورتوریکو و جنگل‌های دست نخورده این مناطق در عین حال که فرصت مناسبی برای انجام تحقیقات در اختیار ما قرار داد هیجان خاصی نیز به همراه داشته است.

برای این منظور و براساس یک برنامه‌ریزی از پیش تعیین‌شده راهی مناطق دورافتاده‌ای در غرب و شرق آمریکا، هاوایی، پورتوریکو، کاستاریکا و فلوریدای جنوبی شدیم. در این مناطق انبوهی از پروانه‌ها با ویژگی‌های مختلف زندگی می‌کنند.

پروانه‌های ملکه‌ای که مهاجرت می‌کنند یکی از منحصربه‌فردترین جانوران روی زمین به شمار می‌آیند که قابلیت‌های پروازی خیره‌کننده‌ای نیز در خود نهفته دارند. در حقیقت می‌توان آنها را
از جمله ماهرترین موجودات زمین در زمینه مهاجر به شمار آورد. ما در تحقیقات خود به این نتیجه رسیدیم که میان این دسته از پروانه‌ها و سایر پروانه‌هایی که مهاجرت نمی‌کنند و به عبارت دیگر بومی مناطق مختلف جهان هستند تفاوت‌های ظاهری فاحشی وجود دارد. اکنون این پرسش پیش می‌آید که این تفاوت‌ها از کجا ناشی می‌شوند؟ ما فکر می‌کنیم نتایج تحقیقاتی از این دست به پیدا کردن پاسخ معمای تکامل در دنیای پرندگان و حشرات کمک زیادی خواهد کرد.

استفاده از یک سری از پیچیده‌ترین نرم‌افزارهای رایانه‌ای کمک زیادی به ما کرد تا مقایسه‌های منطقی و قابل اعتمادی انجام دهیم. این نرم‌افزارها به ما اجازه دادند تا به ریزترین جزئیات نهفته در ظاهر بال پروانه‌های ملکه مهاجر نفوذ کرده و آنها را با بال پروانه‌های غیرمهاجر مقایسه کنیم. این نرم‌افزارها با تکیه بر تازه‌ترین فناروی‌ها و ابداعات ارائه شده در دنیای رایانه در اختیار ما قرار گرفته است.

تحقیقات ما نشان داده است که پروانه‌های ملکه مهاجر در گذر زمان و با طی کردن مسافت‌های طولانی به طور طبیعی دستخوش تغییراتی ساختاری شده‌اند. یکی از این تغییرات مهم به ساختار بال آنها باز می‌گردد. بال این دسته از پروانه‌ها کشیده‌تر است و البته در کل نیز اندازه این دسته از پروانه‌ها کمی بزرگ‌تر از پروانه‌هایی است که هیچ‌گاه مهاجرت نمی‌کنند.

بله و اتفاقا نکته جالب توجه این است که این تحقیقات با تحقیقات اخیر ما سازگاری قابل توجهی دارد. در تحقیقاتی که مربوط به پرندگان بوده است بخوبی مشخص شد که پرندگان مهاجر در مقایسه با همتایان غیرمهاجر و عمدتا بومی خود دارای بال‌های کشیده‌تری هستند. این پرندگان در عین حال از بدنی بزرگ‌تر برخوردار هستند. همخوانی این دو رشته تحقیقات ما را در اطمینانی که به آن داشته‌ایم بیشتر دلگرم کرده است.

یکی از نکات جالب توجهی که برای ما جذاب بوده است به تفاوت اندازه دو دسته از پروانه‌های ملکه مهاجر شناخته شده در آمریکا باز می‌گردد. ما روی این دو دسته تحقیقات زیادی انجام داده و در نهایت به این نتیجه رسیدیم که مسیر پروازی این حشرات مهاجر نیز که طی مدت‌های بسیار طولانی ادامه داشته است بر فرآیند تکامل آنها نیز تأثیرگذار بوده است. بخشی از این بررسی‌ها به پروانه‌های شرق آمریکا باز می‌گردد که در مقایسه با نمونه‌هایی که در غرب زندگی می‌کنند همواره مسیر طولانی‌تری را برای مهاجرت طی می‌کنند. استفاده از تحقیقاتی که در گذشته درباره این حشرات انجام شده است نیز به ما کمک زیادی کرد تا متوجه شویم این دسته از پروانه‌های ملکه مهاجر به دلیل این‌که مسافت به مراتب بیشتری را طی می‌کنند به تدریج دارای اندام بزرگ‌تری شده و چربی زیادی‌تری را در درون خود حمل کرده‌اند. این چربی برای تأمین نیروی لازم جهت رسیدن به مقصد ضروری است.

البته این نکته چندان جدیدی نیست. در گذشته مطالعات زیادی بر روی گونه‌های مختلف جانوری که مهاجرت می‌کنند انجام شده است و نکته جالب توجه این است که رکورد طولانی‌تر‌ین مهاجرت در دنیای حشرات به‌گونه‌ای از پروانه ملکه در شرق آمریکا تعلق دارد. البته این پروانه هم اکنون در معرض خطر انقراض نسل قرار دارد. مهاجرت طولانی خود خطرات بالقوه زیادی را به همراه دارد. چندی پیش تحقیقی در این زمینه انجام دادیم که نشان داد این پروانه‌های ملکه مهاجر در سراشیبی 30 ساله نابودی قرار دارند.

به نوعی می‌توان گفت بله. پروانه‌های ملکه مهاجری که از منطقه مکزیک و خلیج این کشور عبور می‌کنند در سال‌های اخیر با خطرات جدی همراه بوده‌اند. عمده این خطرات از جانب توفان‌های شدیدی است که ریشه اصلی آنها به تغییرات جوی زمین باز می‌گردد. این توفان‌ها موجب می‌شوند پروانه‌ها در پیدا کردن مسیر پروازی خود با اختلالاتی روبه‌رو شوند. گیر افتادن در این توفان‌ها به معنای آن است که پروانه‌ها در پیدا کردن مسیر خود دچار اشتباه می‌شوند. این توفان‌ها عادی و طبیعی به نظر نمی‌رسند و همین مسأله برای آنها مشکلات زیادی ایجاد می‌کند.

مهدی پیرگزی