از گاه‌شمار‌‌قمری تا جلالی

اگر چه هر روز سال دارای تاریخ مشخصی است اما دوره‌های زمانی مختلف مانند هفته، ماه و... براساس دوره گردش ماه یا خورشید تعیین می‌شوند.

در جوامع مختلف با توجه به نیازهای کاربران براساس الگوی مشخصی، تقویم خاصی طراحی و تنظیم می‌شود. معمولا در تنظیم تقویم‌هایی که در کشورهای مختلف از آنها استفاده می‌شود از گردش زمین به دور خورشید و همچنین حرکت وضعی زمین به دور خودش به عنوان مبنای تقسیم‌بندی زمان به روز، ماه و سال استفاده می‌شود. به عبارت دیگر تقویم عبارت است از سیستمی برای تقسیم زمان به روز، هفته، ماه و سال و جدولی که این تقسیمات زمانی را در برمی‌گیرد. اگر تقویم‌هایی که در جوامع مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد را مورد بررسی قرار دهیم درخواهیم یافت که در همه آنها امور متناوب طبیعی و دوره‌های گردش طبیعی به عنوان مبنایی برای تنظیم تقویم در نظر گرفته شده است.

شاید برایتان جالب باشد بدانید از زمانی که انسان به زراعت و کشاورزی پرداخت و به این نکته پی ‌برد که زمان مناسب برای بذرافشانی در هر سال تابع دوره زمانی مشخصی است و براین اساس به شمارش روزهای بین 2 موسم متوالی برای بذرافشانی پرداخت به فکر تنظیم تقویمی برای تقسیم‌بندی زمان به دوره‌های مشخص افتاد. دوره گردش ماه از نخستین مبناهایی بود که از آن برای تنظیم تقویم استفاده شد اما از آنجایی که پدیده‌های طبیعی که ماه‌ها براساس آنها نامگذاری شده بودند همیشه در همان ماه اتفاق نمی‌افتاد، مبنا قرار دادن ماه‌های قمری برای تنظیم تقویم و تقسیم‌بندی زمان با مشکل مواجه شد.

از آنجایی که طغیان سالانه رود نیل در اقتصاد کشاورزی مصریان باستان از اهمیت قابل توجهی برخوردار بود سال شمسی اهمیت بیشتری پیدا کرده و جایگزین سال قمری شد. براساس سال شمسی هر سال به 3 فصل 4 ماهه تقسیم می‌شد.

هر ماه 30 شبانه روز به طول می‌انجامید و پس از 12 ماه، 5 روز به آن اضافه می‌شد. اما تقویم شمسی که در زمان ملک‌شاه سلجوقی تنظیم شد و در اغلب نقاط ایران از آن به عنوان مبنای تقسیم بندی زمان استفاده شد همان تقویمی است که امروزه از آن به عنوان تقویم جلالی، سلطانی و یا ملکی استفاده می‌شود. ساختار این تقویم برمبنای سنت‌های دیرین تقویم‌های ایرانی و با تاکید برانطباق نوروز یا روز نخست سال با نقطه اعتدال بهاری بنا نهاده شده است.

تقویم هجری شمسی فعلی ایران نیز ادامه همان تقویم جلالی است و تاکنون هیچ تقویمی دقیق‌تر از آن در جهان تنظیم نشده است. مبدا این تقویم برابر با سال 471 هجری قمری است. در این تقویم نه تنها طول سال با تقویم طبیعی برابری دارد بلکه طول هر فصل نیز به دلیل انطباق روزهای هر ماه خورشیدی با مدت زمان توقف خورشید در برج‌های همزمان آن، با طول فصل‌های طبیعی برابری داشته و نقاط اعتدال و انقلابین درست در ابتدای هر فصل تقویم جلالی قرار می‌گیرند. در نتیجه مجموع روزهای هر یک از 3 ماه نخست و دوم سال برابر با 93 روز، مجموع روزهای 3 ماه پاییز 90 روز و 3 ماهه زمستان 89 روز است.

زهرا هداوند