حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
اقدامات جهانی برای کمک به سواحل مرجانی
نجات مرجانهابا سازههای مصنوعی
سواحل مرجانی جهان در معرض خطرات جدی قرار دارند. این نگرانی موجب شده تا بسیاری از کارشناسان و متخصصان حفاظت از محیط زیست زمین به فکر راهکارهای مختلفی باشند. از اینرو برخی از آنها دست به کار شده و شیوههای نوینی برای حفاظت از اینگونههای حیاتی ارائه کردهاند. از سواحل مرجانی به عنوان یکی از عجیبترین گونههای حیاتی زمین یاد میشود و اکنون بشر برای آنها اکوسیستمهای دستسازی تهیه کرده است به امید اینکه در دهههای آتی نام سواحل مرجانی تنها در کتب و نشریات دیده نشود. اقدامات مخرب بشری در دهههای گذشته حیات اینگونهها را بشدت در معرض خطر قرار داده است تا آنجا که در برخی از سواحل جهان که قرنها یا شاید هزاران سال بر سواحل مرجانی حکمفرمایی میکردهاند، اکنون اثری از آنها دیده نمیشود. این بار اما بشر خود دست به کار شده و در قالب اقدامات مثبت و تأثیرگذار، بستری مناسب جهت کمک به ادامه حیات آنها فراهم کرده است. البته این تلاشها با شکستهایی نیز همراه بوده است که میتوان آنها را زمینهساز کسب موفقیت در پروژههای بعدی دانست.
به زیر آب میرویم جایی که سواحل مرجانی در آنجا زندگی میکنند. یکی از پروژههای جالب توجهی که محققان برای کمک به این سواحل آغاز کردهاند در آبهای ساحلی گرانادا در وست ایندایز غربی آمریکاست، جایی که 26 پیکره شبیه انسان دست به دست به هم حلقهای را تشکیل دادهاند که به محلی مناسب برای رشد سواحل مرجانی تبدیل شدهاند. این پیکرهها به وسیله هنرمند پیکره تراشی به نام کایرس تیلور در انگلیس ساخته شدهاند. این پیکرهها صرفا آثار هنری برای اعماق دریا نیستند.
این ایده جالب توجه یکی از شناخته شدهترین پروژهها در زمینه کمک به توسعه حیات سواحل مرجانی در سراسر جهان به شمار میآید و پیشبینی میشود گروههای تحقیقاتی دیگر را نیز برای الگوبرداری از آن ترغیب کند. این پیکرهها از سیمان ساخته شدهاند و برای قرار دادن آنها در بستر اقیانوس از جرثقیلهای مخصوص استفاده شده است. پس از فرو رفتن به زیر آب، از کیسههای مملو از هوای فشردهای که به آنها متصل شدهاند برای جابهجایی پیکرهها و قرار دادن آنها در محل نهایی و مورد نظر استفاده شد. در آخر نیز با استفاده از پیچهای مخصوص پیکرهها به یکدیگر و بستر اقیانوس متصل شدند. در طراحی و ساخت این پیکرهها دقت زیادی به خرج داده شده است. به عنوان مثال شکل هندسی هر پیکره آن را در برابر جریانهای شدید آبی محافظت میکند. محققان پس از گذشت مدتی متوجه شدند قسمتی از این پیکرهها که در مقابل جریانهای آبی قرار دارند محل زندگی انبوهی از گونههای دریایی از جمله مرجانهای نرم و اسفنجها شدهاند و روی این پیکرهها نشانههایی از رویش جلبک نیز دیده شده است. این جلبکها در کنار تودههای کوچک و بزرگی از مرجانها بتدریج رشد کرده و اکوسیستم جالب توجهی را در بستر اقیانوس ایجاد کردهاند. همچنین دستههای مختلفی از ماهیها، هشت پاها و سختپوستان نیز جذب این پیکرهها شدهاند. این ایده جالب توجه از جمله ابتکاراتی است که بشر در پاسخ به تنها گوشهای از اقدامات مخربی که علیه سواحل مرجانی و محیط زیست آنها انجام داده به شمار میآید. تصاویری که از این پیکرها در زیر آب گرفته شده است بخوبی نشان دهنده تلاش بشر برای کمک به زمین و گونههای در معرض خطر آن است، خطری که بشر در ایجاد آن نقش اساسی ایفا کرده است.
ادامه حیات در کشتی غرق شده
ناو USS General Hoyt S Vandenberg در حین جنگ جهانی دوم ساخته شد. این ناو که 160 متر طول داشت اساسا برای حمل و نقلهای دریایی و در ادامه به عنوان کشتی ردیاب موشکی به کار گرفته میشد، اما امروز دیگر خبری از آن نیست. این کشتی در بستر شنی سواحل فلوریدا قرار گرفته است، جایی که عمق آب تا 44 متر نیز میرسد. البته در این وضعیت نمیتوان گفت کشتی با هدف ردیابی موشکهای دشمن در بستر آبهای عمیق قرار گرفته است، بلکه این بار این کشتی به محلی مناسب برای رویش گونههای حیاتی از جمله مرجانها تبدیل شده است.
می 2009 کشتی غرق شد و طولی نکشید که به ساحل مصنوعی برای مرجانها تبدیل شد. البته غرق کردن این کشتی کار چندان سادهای نبود. برای این کار از متخصصانی استفاده شد که با بهرهگیری از مواد انفجاری و ایجاد حفرههایی در عرشه و بدنه، کشتی 17 هزار تنی را تنها در مدت 2 دقیقه غرق کردند. این کشتی با هزینه 5 میلیون دلار ساخته شده بود که با توجه به اینکه در بیش از 50 سال پیش طراحی شده بود رقم خیرهکنندهای است اما مقامات به این نتیجه رسیده بودند که با نزدیک شدن کشتی به دوران بازنشستگی بهتر است کار جدیدی برای آن پیدا کنند! این کشتی بزرگ دارای بخشها و اسکلت عظیمی است که اکنون به بهشتی جذاب برای مرجانها تبدیل شده است. محققان امیدوارند که با انجام چنین اقدامی، مرجانها را از خطراتی که از سوی کشتیهای کوچک و بزرگ صیادان وجود دارد حفظ نمایند.
سازههای مصنوعی نه تنها مکانی ایدهآل برای رشد و نمو مرجانهاست، بلکه گروههای مختلف تحقیقاتی نیز میتوانند به کمک آنها مطالعات خود را درخصوص مرجانها ادامه دهند
تا پیش از غرق شدن کشتی، اقدامات آمادهسازی متعددی انجام شد. محققان و متخصصان، ارزیابیهای فراوانی درخصوص خطراتی که این کار به دنبال دارد انجام دادند. انتخاب محلی مناسب برای غرق کردن کشتی، تصمیمی به یک باره نبوده است. برای این کار حدود 10 سال زمان صرف شد و در این مدت بیش از 130 غواص با نفوذ به اعماق آب اطلاعات مختلفی درباره این مکان و نقاط مشابه جمعآوری کرده و به سطح آب آوردند. برای اینکه بهترین مکان مناسب انتخاب شود مقامات تصمیمگیرنده با 18 آژانس فدرالی، ایالتی و محلی مشورت کردند تا از نقطه نظرات آنها نیز جویا شوند، اما این تنها ابتدای ماجرا بود. پس از انتخاب مکانی مناسب و هدایت کشتی به آن نقطه مرحله بعدی ماجراجویی محققان آغاز شد. آنها باید بخشهای الکتریکی و مسمومکننده را از کشتی خارج کرده و تنها اسکلت بیخطر آن را برجای میگذاردند. خارج ساختن مابقی سوخت کشتی یکی دیگر از وظایفی بود که محققان و مهندسان باید انجام میدادند. برای این منظور ماهها زمان صرف شد و تمامی این قطعات بتدریج از کشتی جدا شده و از آن خارج میشدند. در این میان هزاران ساعت، کارگر و وقت صرف شد. آنها حتی سیمها را نیز از کشتی جدا کرده و با استفاده از کشتیهای مخصوص به انبارهایی در خشکی حمل میکردند. شاید بزرگترین مشکل محققان در این پروژه بیسابقه این بود که باید ابتدا کشتی را به محل مورد نظر برای غرق کردن میرساندند و سپس آن را غرق میکردند. از اینرو زمان زیادی برای انتقال مواد و بخشهای زائد به نقطه دیگر صرف شد. البته این تنها سیمها و بخشهای الکتریکی نبودند که از کشتی جدا شدند. مهندسان و غواصان درهای فولادی و صفحات مختلف بخشهای گوناگون تشکیل دهنده کشتی را نیز از آن جدا کردند. بدین ترتیب کشتی از هر آنچه که تصور میشد آلاینده است پاک شد. این کشتی اکنون نه تنها مکانی ایدهآل برای رشد و نمو مرجانهاست، بلکه گروههای مختلف تحقیقاتی نیز میتوانند به این نقطه از آبهای ساحلی فلوریدا مراجعه کرده و مطالعات خود را درخصوص مرجانها ادامه دهند، اما این پایان کار نیست چون این کشتی غرق شده به نوعی به کلاس درس دانشجویان نیز تبدیل شده است. اساتید دانشگاهی برای اینکه دروس خود در خصوص مرجانها را به بهترین شیوه ممکن به دانشجویان خود منتقل کنند آنها را با خود به زیر آب و این کلاس زیردریایی برده و از نزدیک نکات لازم را به دانشجویان منتقل میکنند. البته این کشتی نخستین کشتی غرق شده با هدف کمک به توسعه سواحل مرجانی به شمار نمیآید. در سال 2004 نیز ناو هواپیمابر 276 متری USS Oriskany نیز با هدف شکلگیری سواحل مصنوعی برای مرجانها در خلیج مکزیک غرق شد تا لقب بزرگترین ساحل مصنوعی برای مرجانها را به خود اختصاص دهد. موفقیت این طرح محققان و مقامات تصمیمگیرنده سایر کشورهای جهان را نیز بر آن داشته است تا با الگو برداری از آن، از کشتیهای از رده خارج شده خود برای کمک به توسعه حیات زیرآبی استفاده کنند. البته منتقدان علمی بر این نکته تأکید دارند که هرگونه اشتباه در این نوع پروژهها میتواند به ایجاد زبالههای دریایی منجر شود که در آن صورت خلاص شدن از شر آن کار سادهای نیست!
باغ صخرهای در زیر آب
برای کمک به حفظ حیات مرجانها ایدههای جالب توجهی مطرح شده است که هر یک به اندازه خود بر توسعه سواحل مرجانی جهان تأثیرگذار هستند. یکی از این ایدهها استفاده از جریانهای الکتریکی برای احیاء مرجانهای آسیب دیده است. در حقیقت با این کار مرجانهای آسیب دیده بار دیگر حیات پیدا میکنند. سازههای فلزی مصنوعی که از آنها به صخرههای زیستی یاد میشود این قابلیت را دارند تا مرجانها را در خود ذخیرهسازی کنند تا بدین ترتیب تودههای مرجانی جدید و بزرگی ایجاد کنند. این ایده جالب توجه با گذراندن جریان نه چندان قدرتمند الکتریسیته ازسازه فلزی صورت میگیرد. این جریان نه چندان قوی موجب میشود تا مواد معدنی ساکن آبهای شیرین به رسوبات آهکی تبدیل شوند که سختتر از سیمان هستند. کار اصلی برای ایجاد سواحل مرجانی از اینجا آغاز میشود، جایی که دانشمندان با رفتن به زیر آب مرجانها را به اینسازهها پیوند میزنند. تحقیقات نشان دادهاند که مرجانها در این حالت تا 5 بار سریعتر از حالت عادی رشد کرده و در عین حال با افزایش سن مستحکمتر نیز میشوند. البته شاید برخی تصور کنند اینسازههای فلزی میتوانند خطراتی را برای گروههای تحقیقاتی و غواصان داشته باشند، اما جای نگرانی نیست چون از کابلهای مخصوصی برای انتقال جریان بسیار ضعیف به اینسازهها استفاده شده است و از این رو هیچ خطری سلامت غواصان و سایر گونههای زیر دریایی را تهدید نمیکند. تصاویری که از اینسازهها یا به عبارتی سواحل مصنوعی مرجانی گرفته شده است شباهت زیادی به باغهای زیردریایی دارد. این شیوه کمک به مرجانهای آسیب دیده از جمله علمیترین تکنیکها به شمار میآید که براحتی میتوان آن را در گوشه و کنار دنیا و البته در مناطقی که آبهای شیرین وجود دارد توسعه داد.
شکستی بزرگ در استفاده از 2 میلیون تایر
در چند دهه گذشته تلاشهای زیادی برای ایجاد سواحل مصنوعی مرجانی صورت گرفته است که البته تمامی آنها موفقیتآمیز نبودهاند. به سال 1972 میرویم، زمانی که از ایده استفاده از تایرها برای ایجاد چنین سواحلی استفاده شد. برای این منظور بیش از 2 میلیون تایر به اعماق بخشی از سواحل فلوریدا انداخته شد. البته هدفی که برای این کار تعریف شده بود کاملا مطابق فاکتورهای زیست محیطی و در راستای کمک به گونههای مختلفی از مرجانها بود. محققان طرح در نظر داشتند بستر مناسبی نه تنها برای مرجانها بلکه برای سایر گونههای دریایی ایجاد کنند اما نتیجه چیز دیگری شد! به فاصله اندکی این نقطه از آبهای ساحلی فلوریدا به منطقهای مرده تبدیل شد! مشکل اساسی اینجاست که تایرها سبک هستند و همواره در بستر اقیانوس آرام نمیگیرند. شکلگیری جریانهای شدید آبی موجب میشود تا این تایرها به راحتی به اطراف پراکنده شوند. در نتیجه برخی از آنها به ساحل رسیده و مشکلات زیست محیطی فراوانی را ایجاد کردند. از آن گذشته مردمی که برای تفریح و شنا کردن به ساحل مراجعه کرده بودند با منظره وحشتناکی روبهرو میشدند، اما این پایان ماجرای غمانگیز ایده استفاده از تایرها نبود. بسیاری از آنها در خلال جریانهای شدید زیر آبی به تودههای مرجانی شدیدا برخورد میکردند و آسیبهای زیادی را به آنها وارد میکردند. در نتیجه این مرجانها ظرفیت درونی خود برای رشد و نمو را از دست میدادند. حتی برخی دانشمندان مدعی شده بودند که این تایرها در مرور زمان مواد سمی را از خود رها میکنند که میتواند برای حیات گونههای مختلف دریایی از جمله مرجانها مرگبار باشد. این ایده با شکست بزرگی روبهرو شد. در نتیجه تصمیم گرفته شد تا تایرها را از منطقه و مناطق اطراف جمعآوری کنند. تیمهای مختلفی از غواصان مأموریت یافتند تا تایرها را از لابهلای شنهای بستر دریا خارج و به سطح آب منتقل کنند. برای این منظور از کابلها و کیسههای هوا استفاده شد تا روند انجام کار سرعت پیدا کند. البته 2 میلیون تایر شمار قابل توجهی بود که تنها راه برای خلاص شدن از آنها، تبدیل کردن به سوخت بود. بدین ترتیب اکوسیستم دریایی فلوریدا از خطر جدی رهایی پیدا کرد تا تلاشی شکست خورده در فرآیند توسعه سواحل مصنوعی مرجانی رقم خورده باشد. گروههای مختلفی در آمریکا و سایر کشورهای جهان این پروژه را با تولید زبالههای دریایی مقایسه کردند. نکته مهم دیگر آن بود که برای جمعآوری این تایرها هزینه قابل توجهی صرف شد که برخی آن را معادل تولید همین میزان عنوان کرده بودند.
قطار مترو برای مرجانها
این هم ایده جالب توجهی بود که البته با موفقیت همراه شد. مقامات تصمیمگیرنده برای توسعه سواحل مصنوعی مرجانی در آبهای جنوب آمریکا بر آن شدند تا دست به ابتکار عملی بزنند که تا آن روز به فکر هیچکس خطور نکرده بود. آنها یکی از واگنهای متروی از رده خاج شده نیویورک را در منطقه مشخص شدهای از آبهای ساحلی کارولینای جنوبی رها کردند تا به فاصله کمی به محلی مناسب برای رشد و نمو گونههای مختلفی از مرجانها تبدیل شود. موفقیت طرح موجب شد تا در ادامه، واگنهای بیشتری به آب انداخته شود. این واگنها 18 متر طول داشتند که کارگران بخشهایی نظیر شیشهها، صندلیها و چرخها را از آنها جدا کرده بودند. غرق کردن این واگنها با هدف توسعه حیات مرجانی و جلب توجه گروههای تحقیقاتی صورت گرفت. در ماههای پس از آغاز پروژه بیش از 1600 واگن از این نوع به آبهای ساحلی جنوب آمریکا ریخته شد. نتیجه کار امیدوارکننده بود. واگنهای غرق شده به بهشتی جذاب برای گونههایی نظیر نرمتنان، ماهیهای خاردار، ماهیهای پهن پیکر، کوسهها و البته مرجانها تبدیل شدند. موفقیت این طرح میتواند الگویی مناسب برای سایر گروهها و مناطق جهان در استفاده ازسازههای بلااستفاده بزرگ فلزی در کمک به مرجانها تلقی شود. تنها باید به این نکته دقت کرد که بخشهای خطرساز و آلاینده را از آنها جدا کرد.
این کشتی به محلی مناسب برای رویش گونههای حیاتی از جمله مرجانها تبدیل شده و دارای بخشها و اسکلت عظیمی است که اکنون به بهشتی جذاب برای مرجانها تبدیل شده است. محققان امیدوارند که با انجام چنین اقدامی، مرجانها را از خطراتی که از سوی کشتیهای کوچک و بزرگ صیادان وجود دارد حفظ نمایند.
سازههای فلزی مصنوعی که از آنها به صخرههای زیستی یاد میشود، این قابلیت را دارند تا مرجانها را در خود ذخیرهسازی کنند و بدین ترتیب تودههای مرجانی جدید و بزرگی ایجاد کنند. این ایده جالب توجه با گذراندن جریان نه چندان قدرتمند الکتریسیته ازسازه فلزی صورت میگیرد. این جریان نه چندان قوی موجب میشود تا مواد معدنی ساکن آبهای شیرین به رسوبات آهکی تبدیل شوند که سختتر از سیمان هستند.
فاطمه پورمزرعه
گفت و گو
