دریاهای آبی در محاصره رنگهای شیمیایی

در این رابطه اگرچه برخی از معاهدات بین‌المللی وارد عمل شده و از ورود کشتی‌های که آغشته به رنگ‌های غیرمجاز هستند جلوگیری کرده است اما هنوز تردد کشتی‌های فرسوده این پهنه را تهدید می‌کند.

بررسی‌ها نشان داده است که وجود واحدهای صنعتی بزرگ مانند پتروشیمی در پهنه دریا و امکان وجود فلزات سنگین مانند جیوه سبب شده است که تعداد محدودی از محققین علاوه بر تحقیق روی انواع آلاینده‌های موجود در دریا به تحقیق در این مورد نیز روی آورده و تحقیقات ارزشمندی در جهت شناسایی میزان جذب فلزات سنگین در بدن موجودات دریایی صورت پذیرد، ولی در زمینه سایر آلودگی‌هایی که در محیط‌های دریایی می‌توانند ایجاد گردند، تحقیق کمتری صورت گرفته و اطلاعات موجود محدود است.

کارشناسان معتقدند، وجود تأسیسات عظیم بارگیری و استخراج نفت در محیط دریایی، عامل بزرگی در جهت افزایش خطر وجود آلودگی‌ها است، همچنین استفاده از رنگ‌های دریایی، به دلیل خوردگی شدید سازه‌های ثابت و شناور، ناشی از وجود انواع املاح در آب دریاچه‌ها، دریاها و اقیانوس‌ها، از اهمیت زیادی برخوردار هستند و لزوم توجه به ساختار این رنگ‌ها و پوشش‌ها چه از نظر مقاومت در برابر خوردگی و چه از نظر زیست‌محیطی حائز اهمیت است.

همچنین‌ مقاومت کمرنگ و پوشش در مقابل عوامل مختلف موجود در آب دریا، چه جاندار و چه‌‌‌بی‌جان، به معنی قرار گرفتن سطوح زیرین در برابر یک الکترولیت بسیار قوی و همچنین ساییدگی ناشی از برخورد امواج است.

کارشناسان می‌گویند: ‌در این رابطه باید از 2 جنبه مسأله را مورد بررسی قرارداد. استفاده از مواد باکیفیت بالاتر و توجه به سازگاری میان اجزاء و لایه‌های مختلف رنگ و پوشش می‌تواند در مورد عوامل بی‌جان مؤثر باشد اما برای عوامل جاندار، مانند انواع موجودات ذره‌بینی، چه گیاه و چه حیوان‌، نه‌تنها کیفیت و سازگاری اجزای با یکدیگر و با محیط دریایی مهم است، بلکه جلوگیری از نزدیک شدن و ادامه زندگی این موجودات روی سطوحی که در آب دریا قرار می‌گیرند، نیز نیاز به دقت دارد.

استفاده از انواع زیست‌کش‌ها یکی از ابزارهای موجود جهت نیل به این هدف است، اما همین مواد، به دلیل حمله به موجودات زنده و جذب به وسیله نسوج بدن آنها، در پاره‌ای از موارد می‌تواند منتهی به آسیب‌های جسمی، بخصوص در نسل‌های بعدی و انتقال به موجودات بزرگتر دریایی از طریق چرخه زیستی و در انتها ایجاد اثرات جانبی در انسان‌ها شود.

‌بررسی‌ها نشان می‌دهد، ترکیبات آلی قلع‌دار مانند تری‌بوتیل‌تین به دلیل حلالیت کم در آب و خواص باکتری و قارچ‌کشی که دارند از حدود اوایل دهه 70 میلادی به مقدار زیاد در ساختار پوشش‌ها مورد استفاده قرار گرفتند. اما این استفاده بدون توجه به اثرات جانبی این مجموعه مواد انجام پذیرفت و این در شرایطی است که تحقیقات طی سالیان اخیر خبر از جذب بالای این مواد و مشخص شدن رد‌پای این ترکیبات در داخل بدن ماهی‌ها و سایر موجودات دریایی است.

تحقیقات نشان داده است که قلع آلی طی پختن از بین نمی‌رود، بنابراین انتظار می‌رود با مصرف مداوم و طولانی‌مدت ماهی‌های آلوده خطرات متعددی برای انسان ایجاد شود. کارشناسان معتقدند، اگرچه تاکنون گزارشی مبنی بر مسمومیت غذایی از این طریق دریافت نشده‌ است اما از جمله خطرات و آسیب‌های ناشی از قرارگیری به مدت طولانی در معرض ترکیبات آلی قلع‌دار، تأثیر روی سیستم گوارش، سردرد، ایجاد احساس خستگی، بی‌حوصلگی و افسردگی است.

ردپای تری‌بوتیل‌تین در خلیج فارس

بر اساس تحقیقات کارشناسان و محققان پژوهشکده صنایع رنگ، برای بررسی ردپای وجود ترکیبات آلی قلع‌دار در آب‌های ساحلی کشور و با توجه به وجود گزارشاتی مبنی بر استفاده این ترکیبات در پوشرنگ‌های دریایی تولیدی به وسیله کارخانجات داخلی، از آب‌های ساحلی کشور در خلیج‌فارس در نزدیکی بندرعباس، نمونه‌هایی از انواع ماهیان آبزی جمع‌آوری شده و پس از آماده‌سازی نمونه‌ها، به وسیله دستگاه کروماتوگراف گازی، نمونه‌ها مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند که از میان 6 نوع ماهی صید شده، در 5 نوع وجود تری‌بوتیل‌تین کلرید به‌اثبات رسید.

عمید مرندی،‌ ‌کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست پژوهشکده صنایع رنگ نیز با اشاره به استفاده از دو نوع ماهی حلوای سفید و حلوای سیاه در این تحقیق گفت:‌ پس از آماده‌سازی 2 نمونه ماهی صید شده و استخراج و پاکسازی نمونه‌ها، محلول‌های آماده شده به دستگاه کروماتوگرافی گازی تزریق شد.

این کارشناس گفت:‌ تمامی ماهی‌ها بین 7 الی 10 سانتی‌متر طول داشتند. در این تحقیق سعی شد که از ماهی‌هایی با اندازه‌ها کوچک استفاده شود، زیرا این ماهی‌ها مدت زمان حضورشان در دریا بسیار کم است و در نتیجه امکان ایجاد آلودگی در آنها بمراتب کمتر از ماهی‌های بزرگ‌تر است. وی با اشاره به نتایج این بررسی‌ها گفت: ‌وجود چنین آلودگی در ماهی‌هایی به این کوچکی در حقیقت نشان‌دهنده عمق فاجعه و وجود حجم بالایی از آلودگی به ترکیبات آلی قلع‌دار است. همچنین این مسأله احتمال عدم تعهد شرکت‌های تولیدکننده پوشرنگ به کنوانسیون‌ها و ممنوعیت‌های جهانی را بشدت افزایش می‌دهد. مهندس مرندی افزود: ‌این مسأله به‌غیر از آسیبی که به محیط‌ زیست وارد می‌کند به وجه کشور و صنایع داخلی در بازارهای جهانی می‌تواند آسیب جدی وارد کند و در نتیجه باید راهی برای متوقف کردن این روند یافت. به این ترتیب نتایج این تحقیقات نشان می‌دهد، ‌از آنجا که مقدار آلودگی به ترکیبات آلی قلع‌دار، بخصوص در محدوده بنادر، در خلیج‌فارس بسیار بالاست. این آلودگی می‌تواند در آب دریا، رسوبات کف دریا و موجودات زنده دریایی موجود در این ناحیه وجود داشته باشد. همچنین طول مدت قرارگیری موجودات دریایی در مجاورت این آلودگی در ناحیه خلیج فارس باید بالا باشد، زیرا جذب در بدن ماهی‌ها معمولاً به‌طور غیرمستقیم و از طریق تغذیه و نه جذب از طریق آب دریا صورت می‌پذیرد.

در نتیجه کارشناسان معتقدند، می‌توان چنین انتظار داشت که به احتمال زیاد میزان این نوع آلودگی در سایر نواحی ساحلی کشور، بخصوص در نزدیکی بنادر بزرگ تجاری و نظامی، زیاد باشد. آشنایی و آگاهی سازمان‌های مسوول با میزان خطر این مواد و اتخاذ روش‌های کنترل ورود این مواد به طبیعت و محیط‌های آبی ضرورتی است که برای بقای این وسعت بی‌انتها باید به آن توجه کرد.

حمیده السادات هاشمی