کتابهایی که باید برای فهم عاشورا بخوانیم
عاشورا روی کاغذ
نهضت عاشورا در فرهنگ شیعه و ایران چنان ریشه دار است که در تمام شاخههای فکری و هنری براحتی میتوان ردپای آن را یافت. به همین خاطر است که در زمینه عاشورا و قیام امام حسین (ع) براحتی میتوان برای تالیفات نوشته شده در این مورد یک شاخه جداگانه تعریف کرد و بهآن پرداخت. حوزه این شاخه نوشتاری نیز آن قدر گسترده است که از ادبیات نمایشی مکتوب یعنی متن تعزیهها را شامل میشود تا تعریف و تحلیل این واقعه در ادبیات کلاسیک.
اما در دوران معاصر نیز نویسندگان بسیاری درباره عاشورا و نهضت امام حسین (ع) نوشتهاند. در این مطلب میخواهیم به شاخصترین این کتابها اشاره کنیم:
فرهنگ عاشورا
جای این کتاب برای کسانی که میخواستند به هر دلیلی درباره عاشورا و نهضت امام حسین (ع) تحقیق کنند بسیار خالی بود. چون این کتاب شامل اطلاعاتی مختصر و مستند و به ترتیب حروف الفبا است. هدف از تدوین این فرهنگنامه آن است که یک مجموعه یکجلدی، فشرده، در دسترس و کاربردی حاوی لازمترین دانستنیها پیرامون موضوعاتی که به نهضت جاوید امام حسین(ع( )چه در عصر حادثه چه در زمانهای پس از آن تا امروز) مربوط میشود، ارائه شود. از اینرو مدخلهای کتاب که به ترتیب حروف الفباست، اشخاص، گروهها، مکانها، کتابها، اصطلاحات، سنتها، شعائر، تعالیم مکتبی و محورهای دیگر را که به نحوی در ارتباط با فرهنگ عاشوراست، دربرمیگیرد.
نکته جالب درباره کتاب این است که برخلاف دیگر فرهنگهای موجود در زمینههای مختلف که معمولا فقط ابزار کار نویسندگان و پژوهشگران جدی است، این فرهنگ براحتی میتواند از سوی یک خواننده عادی هم مورد خوانش قرار بگیرد. در واقع تنها شباهت آن به فرهنگهای دیگر همان ترتیب حروف الفبایی آن است وگرنه نویسنده به عمد کتاب را طوری تالیف کرده است که خوانندگان عادی هم بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند و بخوانند.
در واقع این کتاب در قالب دایرهالمعارفها تالیف نشده تا بیشتر کاربرد داشته باشد و بشود برای مطالعه از آن استفاده کرد. از اینرو کتاب خوش خوانتر از دایرهالمعارفهاست و میشود آنرا به راحتی، از آغاز تا پایان خواند. مدخلهای این فرهنگ به صدها عدد میرسد و مطالب در ذیل هر مدخل از کمتر از یک سطر تا چندین صفحه است. نویسنده این کتاب یعنی آقای جواد محدثی در ذیل هر مدخل تنها به توصیف آن نپرداخته بلکه تحلیل و گاه ارزش گذاری هم کرده است.
قیام جاودانه
محمدرضا حکیمی، نویسنده این کتاب، در اثر خود تحلیلی جامع از قیام عاشورا و برداشت و نتیجهگیری از آن ارائه داده است. او در این کتاب به الگوهای عاشورا و موارد استناد و استفاده آنها در زمان حاضر پرداخته است. تاکید او بیشتر به استفاده از قیام عاشورا و درسآموزی از آن و پیوند آن با عدالت بوده است. خیلیها معتقدند این کتاب، فصیحترین کتابی است که به فارسی درباره امام حسین(ع) و عاشورا نوشته شده است.
نویسنده در این کتاب به یک معضل بنیادی در رابطه با قیام عاشورا اشاره میکند و آن را مورد تحلیل و بررسی قرار میدهد. این که شیعه بیشتر بر مصائب عاشورا گریست و کمتر در مسائل عاشورا اندیشید، شیعه عاشورا را نگاه داشت لیکن درست نشناساند. او از این جهت به شیعه آفرین میگوید که عاشورا را زنده نگه داشت و دریغ میخورد از این که چرا آن را نشناخت. نویسنده معتقد است عاشورا هنوز هم چنان که باید و شاید شناخته شده نیست. او میگوید که دوستان و دوستداران امام حسین (ع) بیشتر از هر چیز به بعد عاطفی عاشورا پرداختهاند و در راه تحقق بخشیدن به رسالتهای گران عاشورا کوتاهی کردهاند، اما دشمنان در شناختن عاشورا یا کوچک شمردن عظمتهای آن اصرار کردند.
حکیمی همچنین در این کتاب به توضیح و تبیین این نظریه میپردازد که 4 تجلیگاه سترگ در همه اعصار تاریخ انسان وجود دارد؛ بعثت، غدیر، عاشورا و مهدی. حاصل بعثت: قرآن کریم، حاصل غدیر: نهجالبلاغه؛ و حاصل عاشورا: تداوم حیات قرآن و نهج البلاغه... و دیگر ائمه طاهرین(ع) و حاصل ظهور مهدی(عج) گسترش عدالت است در همه جهان... و عاشورا، نقطه اتصال بعثت و غدیر است به ظهور مهدی(عج.)
نکتهای که نویسنده این کتاب درباره شناخته نشدن عاشورا و پرداختن به بعد عاطفی آن اشاره میکند یکی از آسیبشناسیهایی است که همیشه دیگران در مورد قیام امام حسین (ع) به آن اشاره میکنند و پیش از این نیز اندیشمندان و متفکران بسیاری چون علی شریعتی و مرتضی مطهری به آن اشاره داشتهاند. این نکتهای است که دشمنان اسلام و امام حسین (ع) نیز همیشه به آن تکیه کردند و بر مبنای آن کل نهضت حسین (ع) را زیر سوال بردهاند.
حماسه حسینی
حالا که صحبت از شهید مرتضی مطهری شد، بگذارید به آثار مهم استاد در این زمینه نیز اشاره کنیم.
«حماسه حسینی» عنوان سه جلد کتاب از استاد مرتضی مطهری است که مشتمل است بر سخنرانیها و یادداشتهای استاد.
این مطالب در حوزه زمانی سالهای 1347 تا 1356 را در برمیگیرد و بیشتر سخنرانیهایی است که در این دوره ایراد شده یا نوشته شده است. این کتاب تا به حال بیش از 30 بار تجدید چاپ شده و با عنوان «الملحمه`ُ الحسینیه» به عربی نیز ترجمه شده است. «حماسه حسینی» تاریخنگاری نیست، بلکه تحلیل تاریخ است و در آن به جنبه درسآموزی و الگوگیری از قیام امام حسین (ع) و لزوم پیراستن آن از تحریفات تکیه و تاکید شده است.
استاد در این سخنرانیها و نوشتهها برای کربلا دو چهره یا صفحه قائل شدهاند. صفحه سفید و نورانی و صفحه تاریک و سیاه و ظلمانی. به اعتقاد استاد مطهری، صفحه تاریک آن: «از نظر تنوع جنایت بیمانند است. حدود بیست و یک نوع پستی و لئامت در آن رخ داده که حتی در جنگهای صلیبی و آنچه اروپاییها در اندلس مرتکب شدند، به پای آن نمیرسد. اگر فقط به این صفحه نگاه کنیم فقط باید مرثیه بگوییم و بس.صفحه دیگر آن حماسه و افتخار و نورانیت، تجلی حقیقت، انسانیت و حقپرستی است و بشریت حق دارد در برابر آن به خود ببالد. جنبه حماسی این حادثه صد برابر بر جنبه جنایی آن میچربد.»
از نظر استاد بهترین واژهای که بیانگر عمق نهضت حسینی است کلمه حماسه است، نه نهضت یا قیام یا شورش و جز اینها؛ چرا که «کلمه حماسه به معنای شدت و صلابت است و نیز به معنای شجاعت و حمیت. چنان که در ادبیات فارسی و عربی شعر و نثر حماسی داریم، حادثه و شخصیت حماسی نیز هست. شخصیت حسینابن علی علیهماالسلام صبغه حماسی دارد و باید با وجود و سرگذشت او یک احساس حماسی داشته باشیم، نه یک احساس تراژدی و مصیبت، رثا و نفله شدن.»
نکته دیگری که استاد شهید درباره آن تاکید دارد تحریفهایی است که در واقعه عاشورا صورت گرفته است؛ به خصوص آن که در دهه چهل خردهگیریها و شبههآفرینیهای بسیاری نسبت به این نهضت صورت میگرفت. شهید مطهری پس از تقسیم تحریف به لفظی و معنوی از این گلایه دارد که هر دو نوع تحریف در حادثه عاشورا راه یافته است. اما تحریف معنوی را خطرناکتر از تحریف لفظی و نقل قطعات تاریخی نادرست میداند؛ زیرا بدون اینکه از لفظ بکاهد و آن را کم یا زیاد کند، حادثه و سخن را به گونهای توجیه و تفسیر مینماید که برخلاف معنای واقعی آن باشد. استاد عوامل تحریف را به سه دسته تقسیم کرده است؛ دوستان ناآگاه و دشمنان مغرض، تمایل به اسطورهسازی و کجفهمی از قیام حسین(ع.) البته کتاب حماسه حسینی تنها به این موضوعات خلاصه نمیشود و جنبههای بسیار دیگری را نیز شامل میگردد.
حسین، وارث آدم
دکتر علی شریعتی نیز از جمله نویسندگان معاصر است که به تبیین و تحلیل قیام عاشورا در آثار خود پرداخته است. کتاب حسین وارث آدم از این جمله است. کتابی که شامل مجموعه گفتارها و نوشتارهای دکتر شریعتی «درباره امام حسین» است. این کتاب با الهام از زیارت وارث نوشته شده و در آن شریعتی، امام حسین (ع)را وارث همه انقلابهای انبیاء میشمارد که با زر و زور و تزویر پیکار کردهاند. در این کتاب مجموعه سخنرانیهای دکتر شریعتی نیز درباره ابعاد مختلف عاشورا مکتوب شده است. «ثار» عنوان سخنرانیای است که در آن دکتر شریعتی ضمن بررسی قیام امام حسین، از مفهوم شهادت سخن گفته است. (بحثی راجع به شهید)، عنوان سخنرانی دیگری است که در آن گفته شده دو گونه شهادت وجود دارد: شهادت حمزهای و شهادت حسینی.(شهادت حمزهای عبارت است از...کشته شدن مردی که آهنگ کشتن دشمن کرده است...اما شهادت حسینی کشته شدن مردی است که خود برای کشته شدن خویش قیام کرده است)، در شهادت حمزهای، شهادت، شهید(مجاهد) را انتخاب میکند، اما در شهادت حسینی، شهید، شهادت را انتخاب میکند. شهادت حمزهای یک حادثه و رویداد منفی در مسیر راه است، اما شهادت حسینی یک سر منزل در مسیر راه و یک ایده آل است. (شهادت)، پس از شهادت، (بحثی راجع به شهید)، (بینش تاریخی شیعه)، (انتظار مذهب اعتراض)، (فلسفه تاریخ در اسلام ) و ( مقدمه بر کتاب حجربن عدی) از دیگر بخشهای این کتاب به شمار میرود.
روایت دلتنگی
یکی از نویسندگانی که حضور پررنگی در عرصه ادبیات عاشورایی دارد سیدمهدی شجاعی است. او بخصوص در کتاب «از دیار حبیب» به شخصیت حبیب ابن مظاهر با نثری شاعرانه میپردازد و با بیانی احساسی به مرثیهسرایی درباره هر کدام از شخصیتهای حاضر در عرصه عاشورا میپردازد. این کتاب روایتی ساده و صمیمی از چگونگی پیوستن حبیب ابن مظاهر به سپاه امام حسین(ع) و شرحی از شهادت اوست. از دیار حبیب، روایت پایمردی پیرمردی عاشق در راه امامی صادق، رنجنامهای از دل خسته و تنهای حبیب و بازگویی تنهاییهای امام حسین(ع) است. این نوشتار، مقتلی جانسوز از حبیب حسین؛ حبیب ابن مظاهر را در 10 نگاه و روایت عاشقانه به تصویر میکشد و حرفهای قلب خسته و شرحه شرحه حبیب را در آینه واژگان شرح میدهد. «پدر، عشق و پسر» دیگر کتابی است که در آن سیدمهدی شجاعی نگاهی دیگر به کربلای حسین دارد. نگاهی مستند و نو، سرشار از واقعیتهایی که هرچه پیش میرود، عظمت اندوه حسین را بیشتر بازمینمایاند. این نوشتار، نگاهی به قامت پرسوز سرو زندگانی امام حسین(ع) حضرت علیاکبر است. نگاهی از پنجره یک چشم نجیب و پرراز، نگاهی از چشمان یک اسب: «سوار من، دلاور من، علی اکبر، از من فرود آمد و بال بر زمین گسترد تا پاهای به پیشواز آمده پدر را ببوسد. امام نیز با همه عظمتش بر زمین نزول کرد. دو دست به زیر بغلهای پسر برد و او را ایستاند و در آغوش گرفت.»
گفت و گو
