خداحافظی با «پدر زمین»

نورمن بورلاگ سال 1970 به پاس تلاش‌های گسترده علمی‌اش که با عنوان انقلاب سبز شناخته شده است، جایزه صلح نوبل را از آن خود کرد. هدف کلی که وی در قالب این تلاش‌ها دنبال می‌کرد، افزایش قابل توجه تولیدات غذایی در کشورهای در حال توسعه و نجات میلیون‌ها گرسنه از قحطی و فقر غذایی بوده است. کمیته نوبل در گرامیداشت این دانشمند بزرگ اعلام کرده وی بیش از هر انسان دیگری در چنین سن و سالی برای جوامع گرسنه جهان، نان تولید کرده است. در حقیقت در آمریکا و در سال‌های جوانی و آغاز تحقیقات علمی، کمتر کسی شناختی از وی داشت، اما همان زمان در کشورهایی نظیر هند و مکزیک که عمده مردم با گرسنگی و فقر شدید غذایی مبارزه می‌کردند، نورمن بورلاگ توانست با تلاش‌های علمی خود برای افزایش ظرفیت‌های غذایی در اراضی کشاورزی به عنوان شخصیت برجسته علمی شناخته ‌شود. آوازه وی حتی تا روسیه پهناور نیز رسید. یکی از نزدیکان همیشگی نورمن بورلاگ که وی را در سفر به روسیه همراهی کرده بود، می‌گوید: نورمن برای بازدید از یکی از مراکز تحقیقاتی گندم به روسیه سفر کرده بود. وقتی وارد این مرکز شد، دانشمندانی که آنجا حضور داشتند از مشاهده وی به گریه افتادند!

بورلاگ همواره بر این عقیده بود که کشاورزان در سراسر جهان می‌توانند با استفاده از کودهای جدید، روش‌های نوین کشاورزی ارگانیک یا ترکیبی از هر دو روش، غذای بیشتری تولید کنند. یکی از نگرانی‌های اصلی وی، سهیم نشدن فناوری‌های نوین در توسعه زیرساختارهای کشاورزی بود. او همواره از این نکته بیم داشت که با نهادینه شدن کشاورزی سنتی در جهان، پاسخگویی به نیاز غذایی در سال‌های آتی به امری غیرممکن تبدیل شود.

وی سال 1993 و در جریان سخنرانی در نیواورلئان آمریکا خطاب به حاضران گفت:‌ جمعیت زمین در حال افزایش است و گرسنگی نیز به دنبال آن بیشتر می‌شود. متاسفانه این امکان وجود ندارد که عقربه‌های ساعت را به دهه 30 عقب برد، زمانی که جمعیت زمین تنها 2/2 میلیارد نفر بود، در حالی که تخمین زده می‌شود سال 2025 جمعیت زمین به 3/8 میلیارد نفر برسد.

سال 1953، وی کار روی نوع خاصی از نژاد گیاه گندم را آغاز کرد که دربرگیرنده ژن عجیبی بود. عملکرد این ژن موجب می‌شد گیاه گندم، جثه به مراتب کمتری پیدا کند، اما هیچ لطمه‌ای به باروری آن وارد نشود. بورلاگ به این باور قطعی رسیده بود که چنین گیاه کوچکی می‌تواند همچون گیاه عادی گندم، حجم قابل توجهی محصول به بار آورد. در ادامه و با انجام تحقیقات بیشتر و به‌کارگیری یافته‌های این تحقیق روی برنج، زمینه مناسبی برای برداشت چند برابر محصول برنج از اراضی کشاورزی این گیاه فراهم شد. تداوم این تحقیقات موجب پیدایش جریانی موسوم به انقلاب سبز شد که همواره از بورلاگ به عنوان سردمدار آن یاد می‌شود.

راهبرد کلی بورلاگ استفاده از توانمندی‌های علمی و تحقیقاتی برای افزایش تولیدات غذایی در سراسر جهان بود. وی همواره بر این نکته تاکید داشت که باید از بازوی علم برای تقویت ظرفیت‌های تولید محصولات کشاورزی و نظایر آن، همپای افزایش خیره‌کننده جمعیت زمین استفاده کرد. او نیاز مبرم به منظور تولید غذای بیشتر برای جمعیت روزافزون جهان را احساس می‌کرد و بر این باور بود که تمام دانشمندان در همه رشته‌ها باید برای یافتن راه‌حل این معضل پیشقدم شوند.

تاکید این دانشمند برجسته بر تامین منابع غذایی برای تمام مردم زمین به عنوان یک اصل بنیادین همواره مورد توجه محافل علمی و تحقیقاتی جهان قرار داشت. او در زمان دریافت جایزه نوبل با اشاره به اهمیت تامین منابع غذایی برای تک‌تک افراد در دنیا گفت:‌ تامین منابع غذایی آن هم به میزان کافی، نخستین بخش از عدالت اجتماعی محسوب می‌شود، در غیر این صورت هیچ صلحی وجود نخواهد داشت. وی که دکتری خود را در حد فاصله سال‌های 1939 تا 1942 در رشته پاتولوژی گیاهی از دانشگاه مینه‌سوتا اخذ کرد، توجه موشکافانه‌ای به بیماری‌های گیاهی داشت. «یوجی 99( »نوعی آفت گندم) از مهم‌ترین این بیماری‌ها بود که او سال‌های طولانی از عمرش را صرف بررسی این بیماری و راه‌های غلبه بر آن کرد. این آفت که محصول گندم آفریقا را از میان می‌برد، نوعی خطر برای فعالیت‌های او و همکارنش به شمار می‌رفت. همین مساله موجب شده بود وی و دیگر پژوهشگران، ده‌ها سال روی تولید نژادهای گیاهی که در برابر آفات مقاومند، تحقیق کنند.

بورلاگ در حالی چشم از دنیا فرو بست که جوامع علمی را متوجه خطرات زیاد ناشی از گرسنگی فزاینده و غفلت از بهره‌برداری از ابزارهای علمی برای افزایش تولیدات غذایی کرد در حالی که انتظار می‌رود جمعیت زمین تا 2 دهه آتی از مرز 5/8 میلیارد تن نیز فراتر رود. به همین دلیل نیاز بشر به تولید غذای بیشتر همچنان افزایش می‌یابد. در سطح بین‌المللی و همچنین داخلی از نورمن بورلاگ به عنوان شخصیت تاثیرگذار علمی یاد می‌شود. وی سال 1986 دفتر جایزه جهانی غذا را در ایالت آیوا راه‌اندازی کرد که هر سال جایزه‌ای به مبلغ 250 هزار دلار به شخصی که کار و مطالعات او به بهبود عرضه آذوقه در جهان کمک کند، اهدا می‌کند. او همچنین سال 2007 مدال طلای کنگره آمریکا را دریافت کرد که مهم‌ترین مدال غیرنظامی این کشور محسوب می‌شود.

عقیده بر این است که کشاورزی نوین بر پایه تلاش دانشمندانی همچون بورلاگ استوار شده است؛ تلاشی که در آن استفاده از ابزارها و توانمندی‌های علمی به عنوان اهرم خروج از بحران‌های غذایی و اقتصادی و شکوفایی زیرساختارهای مختلف جوامع در نظر گرفته می‌شود.

مهدی پیرگزی