نیاز پرندگان آبزی خلیج فارس به حفاظت بیشتر

تردید ایجاد ساختارهای قانونی در زمینه محیط زیست در سطح بین‌المللی و منطقه‌ای و تلاش برای اجرای آنها موجبات گسترش روابط و تحکیم صلح را فراهم می‌آورد.

علی‌رغم بهره‌مندی منطقه خلیج فارس و دریای عمان از منابع و ذخایر متنوع و موقعیت منحصر به فرد آن که همه کشورهای ساحلی و حتی بسیاری از کشورهای دیگر را منتفع ساخته است متاسفانه فعالیت‌های انسانی و بهره‌برداری پرشتاب و بی‌رویه موجب تخریب و آلودگی این اکوسیستم حساس و شکننده و حتی عدم ثبات امنیت در منطقه می‌شود.

محیط زیست دریایی خلیج فارس به علت شرایط اکولوژیک خاصی که دارد و بهره‌گیری‌هایی که از این محیط و منابع آن می‌شود، به طور مستمر در معرض مخاطرات قرار گرفته است.

بر اساس مستندات معاونت محیط زیست دریایی سازمان حفاظت از محیط زیست، خصوصیت نیمه‌بسته بودن خلیج فارس همراه با پایین بودن میزان جابه‌جایی تبادل آب با اقیانوس هند، کمبود میزان بارندگی سالانه و کافی نبودن آب‌های ورودی به محیط همراه با تبخیر بیش از اندازه آب باعث افزایش شوری و درجه حرارت آب شده و گسترش گونه‌های جانوری را محدود کرده و به طور طبیعی ظرفیت خلیج فارس را در زمینه پخش و پراکندگی و خودپالایی آلودگی‌ها محدود ساخته است.

انتقال نفت خام از منطقه به سایر نقاط جهان و آلودگی‌های حاصل از آن افزون بر تخریب و در فشار قرار دادن محیط زیست طبیعی این منطقه زیستگاه موجوداتی را که به محیط‌های آبی و خشکی جزایر آن بستگی شدید دارند مانند پرندگان در معرض تهدید و خطر قرار می‌دهد.

بر اساس گزارشات منتشر شده، مهم‌ترین منابع آلاینده و علل تخریب این اکوسیستم ارزشمند را می‌توان فعالیت‌های استخراج منابع نفتی، نشت نفت، تردد نفتکش‌ها و شناورها، رها کردن آب توازن کشتی‌ها و ورود زباله‌ها و فاضلاب به آن برشمرد.

همچنین صنعتی شدن بی‌رویه و ناهماهنگ منطقه، نبود مدیریت منسجم ساحلی، عدم وجود زنجیره منظم و مرتبط صنعتی در سواحل، ورود گونه‌های غیربومی به منطقه، تصادم کشتی‌ها، حضور کشتی‌های جنگی و زیردریایی‌ها و پدیده نوین گرمایش زمین از سایر چالش‌های زیست‌محیطی منطقه خلیج فارس و دریای عمان محسوب می‌شوند.

این چالش‌ها به طور مستقیم و غیرمستقیم خسارات سنگین زیست‌محیطی بسیاری را باعث شده است و متاسفانه هیچ برآورد مشخص و دقیقی نیز صورت نگرفته است.

پراکندگی پرندگان در منطقه خلیج فارس

براساس تحقیقات انجام شده، در جهان 30 راسته، 187 خانواده و 9 هزار و 648 گونه پرنده و در ایران 20 راسته، 78 خانواده و 517 گونه وجود دارد که از این تعداد 10 راسته، 46 خانواده و 187 گونه پرنده آبزی و خشک‌زی در خلیج فارس و جزایر آن با ویژگی‌های کم‌نظیر خود از قبیل شوری آب و ارتباط محدود با آب‌های آزاد زندگی می‌کنند.

این تنوع گونه‌ای و تراکم جمعیتی پرندگان شناسایی زیستگاه‌های خاص هریک از گونه‌ها و زیستگاه‌های حساس منطقه را در فصول مختلف دوچندان می‌کند.

تحقیقات نشان داده است که پراکندگی پرندگان و زیستگاه‌های ترجیحی آنها بر حسب نیازهای زیستی بوده و در هر منطقه‌ای از خلیج فارس و دریای عمان غذا، آب، امنیت و پناهگاه فراهم شود تراکم و تجمع پرندگان بیشتر می‌شود که این امر راهنمای مناسبی برای تشخیص زیستگاه‌های حساس پرندگان آبزی در منطقه است.

مطالعات اولیه در این مناطق در طول سالیان گذشته نشان می‌دهند که جزایری نظیر شیدور، نخیلو و چند منطقه دیگر در سواحل خلیج فارس دارای تراکم و تنوع پرندگان زیادی است و از حساسیت بیشتری برخوردار هستند.

براساس مطالعاتی که در 4 فصل از تابستان سال‌های 1386 تا 1387 با حمایت‌های معاونت محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست انجام شده است زیستگاه‌های حساس و گونه‌های پرندگان در خطر انقراض جهانی و کم‌جمعیت ایران در منطقه خلیج فارس شناسایی شده است.

این شناسایی تنها زیستگاه‌های حساس پرندگان آبزی را در بر می‌گیرد، در حالی که اهمیت پرندگان خشک‌زی کمتر از پرندگان آبزی نیست و شناسایی این گونه‌ها نیز به زودی در برنامه‌های تحقیقاتی قرار خواهد گرفت.

لزوم مدیریت و حفاظت بیشتر

بررسی‌ها نشان داده است که برای مدیریت و حفاظت بهتر جمعیت پرندگان، داشتن اطلاعات علمی و آگاهی از زیستگاه‌های مورد نیاز آنها، چگونگی حضور، زمان و مکان زادآوری، چگونگی گذران زمان حضور در زیستگاه و امنیت و غذا نقش اساسی دارند. چون پرندگان در ارتباط با محیط زیست اطراف خود هستند و از آن اثر می‌پذیرند، لذا یافتن فاکتورهای تاثیرگذار بر جمعیت پرندگان سبب بهبود مدیریت جمعیت و زیستگاه‌های آنها می‌شود و این امر بجز از طریق انجام مطالعات تحقیقاتی امکان‌پذیر نیست.

اما متاسفانه اطلاعاتی علمی درباره زیستگاه‌های حساس آنها کم است یا وجود ندارد و تنها اطلاعات حلقه‌گذاری تعدادی از پرندگان در دست است که جهت مدیریت این گونه‌ها کافی نیست، از این رو معاونت محیط زیست دریایی با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات اهواز اقدام به شناسایی زیستگاه‌های حساس پرندگان آبزی خلیج فارس کرد.

در پروتکل راپمی که در 20 و 21 بهمن‌ماه سال 1385 در تهران به تصویب رسید معیار حساسیت زیستگاه‌ها در ارتباط با پرندگان همان معیار کنوانسیون رامسر است که اگر در زیستگاهی 20 هزار پرنده آبزی حضور داشته باشد یا یک درصد جمعیت گونه‌های پرندگان در خطر انقراض جهانی در زیستگاهی در مقطعی از سال وجود داشته باشد، آن زیستگاه حساس است.

به این ترتیب براساس تحقیقات انجام شده 9 زیستگاه در جزایر نخیلو، خور خوران، نایبند، بنی فارو، شیدور، ام الگرم، خان و قبر ناخدا به عنوان زیستگاه‌های حساس پرندگان آبزی خلیج فارس شناسایی شدند و 10 زیستگاه نیز در مناطق مختلفی از استان‌های خوزستان، بوشهر و هرمزگان به عنوان زیستگاه‌های مهم پرندگان در خلیج فارس شناسایی شدند.

زیستگاه‌های حساس را دریابیم

پرندگان آبزی در خطر انقراض محدوده خلیج فارس از نظر زیستگاه به 2 گروه تقسیم می‌شوند؛ گونه‌هایی که در تالاب‌های داخلی زیست می‌کنند و در تالاب‌های ساحلی شور و جزایر خلیج فارس مشاهده نمی‌شود که این گروه بیشتر اردک‌ها را در بر می‌گیرد. البته گزارشاتی از مشاهده آنها در تالاب‌هایی که آب شیرین دارند نیز رسیده است ولی این گونه‌ها به اکوسیستم خلیج فارس وابسته هستند که بیشتر در تالاب‌های هورالعظیم، شادگان و ایذه گزارش شده‌اند.

گروه دوم گونه‌هایی هستند که در تالاب‌های ساحلی و سواحل جزایر خلیج فارس زیست می‌کنند.

به این ترتیب با شناسایی پرندگان و زیستگاه‌های حساس آنها باید جهت تدوین برنامه‌های حفاظتی و نظارت بر این مناطق اقدام کرد تا نتایج مطالعات تحقیقاتی در قالب یک برنامه جامع جهت حفاظت و مدیریت این مناطق و گونه‌های حساس آنها نتیجه دهد.

حمیده‌سادات هاشمی