طوفان‌های شن

دکتر حسن محمدی هماهنگ‌کننده سازمان منطقه‌ای حفاظت از محیط زیست دریای عمان و خلیج‌فارس در این رابطه می‌گوید: ‌این تالاب وظیفه تصفیه و پایش آلاینده‌ها را بر عهده داشت اما متاسفانه ‌این آلاینده‌ها بدون عبور از این فیلتر طبیعی مستقیما وارد دریا می‌شوند و علی‌رغم کمک‌های زیادی که برای احیای این تالاب شد و حتی در دوره‌ای حدود دو‌سوم آب این تالاب برگشت اما همزمان با بروز خشکسالی‌ها، بین‌النهرین که بین دو رود دجله و فرات قرار دارد،‌ بیابانی شد و طوفان‌های شن به سوی کشورهای منطقه به راه افتاد.

وی افزود: بررسی تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که دولت عراق از ترکیه خواست تا آب بیشتری را به رود فرات بفرستد تا بتواند به منظور احیای بین‌النهرین اقداماتی انجام دهد اما ترکیه که با زدن سد این آب را جهت کشاورزی استفاده می‌کند حاضر به ‌این کار نشد.

وی تاکید کرد: ‌به ‌این ترتیب مشاهده می‌شود که به دنبال اجرای یک سیاست غلط در مدیریت محیط زیست بخشی از منطقه پیامدهای آن سال‌ها وجود خواهد داشت و تمام بخش‌های زندگی مردم اعم از بهداشت و محیط زیست را در بر می‌گیرد و حتی پرواز‌های هواپیما،‌ رانندگی و تنفس را در کل منطقه با مشکل مواجه می‌کند.

خشک کردن دریا تهدیدی ادامه‌دار

خلیج فارس، این آبراهه بزرگ هم‌اکنون با مشکلات و ضایعات زیست محیطی فراوانی روبه‌روست که بخش عمده و اصلی آن به فعالیت‌های انسانی باز می‌گردد. این تهدیدات ابعاد مختلفی دارند و از آلودگی‌های نفتی تا صید بی رویه و ایجاد ساختارهای مصنوعی و خشک کردن برخی قسمت‌های این آبراهه بزرگ را شامل می‌شود.

با بررسی دیگر تهدیدهای زیست‌محیطی منطقه خلیج‌فارس و دریای عمان در کنار انتشار آلاینده‌های نفتی و وجود آفت‌کش‌ها و نابودی تنوع زیستی در منطقه امروزه خشک کردن دریا تهدیدی ادامه‌دار در منطقه است که از سوی تمام کشورهای منطقه در حال شکل‌گیری است.

متاسفانه به دنبال فعالیت امارات و ساخت جزایر پالم مانند در سواحل، کشورهای دیگر نیز اقدام به ساخت جزایر و خشک کردن دریا کردند که ‌این اقدام تاثیرات زیست محیطی فراوانی را به دنبال دارد.

ساخت این جزایر که اثرات زیست محیطی فراوانی را بر محیط زیست منطقه وارد خواهد کرد، به شیوه خاصی است؛ شیوه ساخت جزایر به ‌این صورت است که شن و ماسه از بستر خلیج فارس استخراج می‌شود و سپس برای ایجاد سطوح مورد نیاز توسط کشتی‌های مخصوص با فشار اسپری افشانده می‌شود.

ساخت این جزایر مشابه هر سازه دریایی تاثیرات خاصی روی حوضه رسوبگذاری از لحاظ ته نشست‌ها و فرسایش‌های غیرعادی خواهد گذاشت.

به گفته فرهاد عرب‌ها، کارشناس در بخش محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست توسعه جزایر مصنوعی کشور امارات با سرعت زیادی آغاز شده است و اگر برنامه‌های آتی آنها را بنگریم، تا 10 سال آینده تمامی‌ نوار کم عمق ساحلی با جزایر مصنوعی تبدیل به محیط تقریبا خشکی می‌شود و در نتیجه بخش‌های دورتر از ساحل نیز کم عمق شده و مورفولوژی خلیج فارس تغییر می‌کند.

عرب‌ها تاکید کرد: این امر سبب می‌شود جریان‌های دریایی کنونی در خلاف جهت عقربه‌های ساعت در خلیج فارس که از سمت غرب به شرق هستند و سبب تبادل آب و رسوب خلیج فارس و دریای عمان می‌شود، دچار اختلال شود و در نتیجه آلاینده‌های خلیج فارس براحتی خارج نشوند.

ساخت این جزایر مشکلات عمده‌ای از جمله آلودگی‌های شدید زیست محیطی بویژه بر محیط زیست بسته خلیج فارس را در بر دارد، اما باوجود این مشکلات گویا جاذبه اقتصادی و توریستی ساخت جزایر مصنوعی اکنون کشورهای دیگر خلیج فارس را نیز به فکر ساخت چنین جزایری انداخته است.

عرب‌ها گفت: کشور قطر و عمان نیز درصدد ساخت چنین جزایری برآمده‌اند تا عملا از مزایای بیشتری از خطوط ساحلی بهره‌مند شوند.

وی ادامه داد: دراین صورت قطعا مشکلات عمده‌ای در خلیج فارس و دریای عمان ایجاد خواهد شد که سکوت کشوری همچون ایران که مرز دریایی وسیعی در خلیج فارس و دریای عمان را داراست، منطقی به نظر نمی‌رسد.

این کارشناس با اشاره به نقش سازمان منطقه‌ای راپمی ‌به عنوان یک مرجع قانونی برای جلوگیری از اثرات زیست محیطی این فعالیت‌ها، گفت: سازمان منطقه‌ای حفاظت از محیط زیست دریای عمان و خلیج فارس راپمی‌باید از طریق ایجاد یک دستورالعمل و یا آیین نامه اجرایی واحدی کشورهای عضو را وادار به رعایت حد و حدودی مشخص برای اجرای برنامه‌های خود با رعایت ملاحظات زیست محیطی کند. وی تاکید کرد: استفاده از ابزارهایی نظیر فشار دولتمردان و جرایم زیست محیطی از جمله مواردی است که می‌توان از آنها به منظور حفظ این منطقه دریایی بهره گرفت.

البته نباید نایدده گرفت که هم اکنون ایران نیز در بخش‌هایی مانند بندر شهید بهشتی در سواحل چابهار یا جزیره خارک برای توسعه باند فرودگاه اقدام به توسعه سواحل در بستر دریا کرده است که ‌این ساخت و سازها تا چه حد با ارزیابی‌های زیست محیطی سازگار است جای سوال دارد و باید در نظر گرفته شود.

آب شیرین‌کن‌ها و تهدیدهای زیست محیطی

براساس گزارش‌های سازمان منطقه‌ای حفاظت از محیط زیست دریای عمان و خلیج فارس (راپمی) متوسط تبخیر آب یک و نیم متر در سال در منطقه خلیج فارس است و حدود 10 سانتی‌متر بارش وجود دارد یعنی بر اثر تبخیر حدود 140 سانتی‌متر آب از دست می‌رود و به دنبال آن آب رودخانه‌ها نیز کم تر می‌شود.

از سوی دیگر برداشت آب از دریای عمان و خلیج فارس توسط انسان نیز رخ می‌دهد و امروزه‌ این برداشت بسیار شدید است که وجود آب شیرین‌کن‌ها در کشورهای منطقه مهم‌ترین بخش فعال در این زمینه است که سالی 7 درصد نیز بر حجم آنها اضافه می‌شود و براساس این روند در قسمت‌هایی که آب شیرین و املاح از دریا گرفته می‌شود، آب شورتر می‌شود که‌ ادامه‌ این روند بر سلامت و حفظ حیات اکوسیستم منطقه بسیار تاثیر گذار است.

از سوی دیگر آب شیرین‌کن‌ها مصرف انرژی بسیار بالایی دارند و تنها یکی دو مورد کوچک از این دستگاه‌ها با انرژی خورشیدی فعال هستند که توجه به مصرف انرژی نیز در این بخش نشان‌دهنده فشار بر محیط زیست و منابع انرژی است.

از سوی دیگر این برداشت به همراه روند چرخش کند آب در بخش‌هایی از دریای عمان همراه است که منجر به توقف و عدم خروج آلاینده‌ها از محیط زیست دریایی این منطقه می‌شود.

به طوری که اگر در تنگه هرمز هر چند ماهی یکبار آب سطحی جابجا می‌شود تا آلاینده‌ها از منطقه خارج شود اما در منطقه بحرین و قطر حدود 6 تا 7 سال طول می‌کشد تا عمق کم یعنی تا 5 متری آب جابه‌جا شود و آلاینده‌ها در منطقه پایداری بیشتری دارد.

از سوی دیگر و با وجود تمام این تهدید‌ها با گسترش پدیده تغییرات آب و هوایی آمار و بررسی‌ها نشان می‌دهد که ظرف 20 سال آینده حدود 2 درجه به گرمایش آب سطحی در منطقه افزوده خواهد شد که‌ این روند نیز اثرات زیست محیطی فراوانی را به دنبال خواهد داشت.

حمیده سادات‌هاشمی