جنگ آب

بین‌النهرین زمانی به واسطه رودهای سرشار از آب دجله و فرات خاستگاه تمدن‌های متعدد بود. به همین دلیل عراق همیشه از سایر همسایگانش از منابع آبی بیشتری برخوردار بوده است. تنها مشکل مهار و ذخیره‌سازی آب این دو رود به‌ویژه برای سال‌های خشکسالی چون دو سال گذشته بوده است با این حال ضعف ساختاری برای مدیریت منابع آبی موجب شده عراق برخلاف سال‌هایی نه‌چندان دور در گذشته که سیلاب‌ها،‌ دشت‌های پهناور را زیر آب می‌برد اکنون برای تامین آب کشاورزی و شرب خود به همسایگانش متکی باشد. زمامداران عراق برای تامین آب مورد نیاز مردم این کشور نه به اشغالگران و نه به همسایگان شرق و غرب‌شان چون ایران، اردن و سوریه که به ترکیه در شمال اتکا دارند که با ساخت سدهای متعدد موفق به ذخیره‌سازی آبی شده که از سرچشمه‌های فرات سرازیر می‌شود.

این ماجرا چندان بی‌شباهت به اتکای ترکیه به روسیه برای تامین منابع انرژی نیست. چند سالی است که نجواهایی پیرامون منازعه انرژی در منطقه به گوش می‌رسد و روس‌ها هر از چندگاهی در فصل سرما شیرهای گاز صادراتی خود را می‌بندند تا به اقمار پیشین اتحاد جماهیر شوروی یادآوری کنند باید احترام برادر بزرگ‌تر خود را نگاهدارند.

در چنین شرایطی چرا کمتر پیش می‌آید که مردم در مورد مخاطرات بالقوه بروز جنگ بر سر منابع آبی سخن بگویند؟ شاید یکی از دلایلش این است که بحران آب در خاورمیانه هنوز به نقطه جوش خود نرسیده و برخلاف منابع انرژی که همیشه به فساد مالی پیوند خورده‌اند منابع آبی لااقل تاکنون جنجال‌آفرین نبوده‌اند. رسانه‌ها هم توجه خاصی به معضل آب نشان نمی‌دهند.

در حالی که فیلم‌های متعدد ساخته شده که به نوعی حول محور نفت و گاز دور می‌زنند صنعت فیلم‌سازی فعلا انگیزه‌ای برای پرداختن به معضل آب ندارد. فیلم‌هایی چون سیریانا به بررسی زدوبندهای پیچیده پس پرده سیاست انرژی در خاورمیانه می‌پردازد اما هنوز هیچ فیلمی در مورد تعامل کشورهای منطقه بر سر آب و البته اختلافات‌شان بر سر این ماده حیاتی ساخته نشده است. بی‌توجهی به بحران آب در خاورمیانه را نباید معادل فراموشی این بحران تلقی کرد. موضوع کمبود آب دهه‌ها قبل دستمایه فیلمی فراموش شده در سینمای ترکیه بود که همین اواخر به همت بنیاد سینمایی مارتین اسکورسیزی بازسازی شده و اکنون به طور رایگان بر روی اینترنت قابل مشاهده است.

این فیلم به فاصله کوتاهی پس از کسب خرس طلایی فستیوال بین‌المللی فیلم برلین در سال 1964 میلادی توقیف شد. «تابستان خشک» به کارگردانی متین ارکسان، فیلمساز ترک با گذشت 4 دهه اکنون مقارن با زمانی که زمامداران خاورمیانه به شکلی جدی‌تر در برابر معضل کم‌آبی قرار گرفته‌اند ‌بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است.

آنچه در مورد این فیلم جلب توجه می‌کند علاوه بر دقت در به تصویر کشیدن شیوه زندگی روستانشینان ترکیه، پرداختن به سوژه‌ای است که با گذشت 4 دهه هنوز هم به قوت خود باقی است.

در داستان ساده این فیلم زندگی دهقانی به تصویر کشیده شده که برای حفظ چشمه آبی که در زمین او واقع شده است با تمام وجود تلاش می‌کند. او با نگاهی سنتی و با توجه به معضل کمبود آب سرسختانه با تقسیم آب این چشمه با مالکان زمین‌های مجاور مخالفت می‌ورزد در حالی که سعی دارد به استفاده از شیوه‌های نوین در زراعت روی بیاورد.

این فیلم به شکلی تحیرآور به طرح 2 مشکل جدی جامعه ترکیه یعنی تقابل سنت و مدرنیته و معضل کم‌‌آبی که البته می‌رود دامنه‌اش به فراسوی مرزهای ترکیه کشیده شود، می‌پردازد.

داستان با ماجرای دو برادر زارع شروع می‌شود. عثمان، برادر بزرگ‌تر اصرار دارد آب چشمه اول مزرعه آنها را سیراب کند و اگر آبی ماند به مناطق پایین دست برود. حسن، برادر کوچک‌ معتقد است باید آب روان باشد و همه از آن به سهم مساوی بهره‌مند شوند با این حال از خواست و اراده برادر بزرگ‌تر متابعت می‌کند.

فیلم لایه به لایه به مجادله 2 برادر و اختلاف نظرشان با سایر زارعان می‌پردازد. روستایی‌ها معتقدند آب در واقع متعلق به هیچ‌کس نیست و هیچ‌گاه در طول تاریخ بشر منابع آبی به نفع یک شخص یا حتی یک ملت ضبط نشده است. در نقطه مقابل عثمان بر این باور است هر کس که مالک زمینی باشد که منبعی آبی در آن قرار گرفته باشد مالک آب آن نیز هست.

آنچه بیش از همه بیننده را تحت تاثیر قرار می‌دهد این که فیلم یک دهه قبل از آن که ترکیه شروع به ساختن سلسله سدهایی برای مهار منابع آبی خود کند، ساخته شده است. دولت ترکیه در دهه 1980 میلادی اقدام به ساخت ده‌ها سد برای به خدمت گرفتن نیروی آب و به حداقل رساندن وابستگی‌اش به منابع انرژی خارجی کرد.

پروژه جنوب شرق آناتولی تا سال 2013 میلادی تکمیل خواهد شد و علاوه بر تامین نیاز منابع آبی بخش کشاورزی سهم قابل توجهی از برق مصرفی کشور را تامین می‌کند. سد ایلیشو که عملیات ساختش از سال 2006 میلادی بر روی سرچشمه‌های دجله آغاز شده است پس از آب‌گیری هزاران روستایی ترک را بی‌خانمان می‌کند و یادمان‌های تاریخی زیادی را به زیر آب می‌برد. دامنه تاثیر این سد بر وضعیت زندگی مردم به فراسوی مرزهای ترکیه هم می‌رسد و همه زارعان عراقی در شمال این کشور را با مشکل مواجه خواهد کرد.

ترکیه لااقل از این منظر تهدیدی برای عراق و سوریه است. به همین دلیل اصلا اغراق‌آمیز نخواهد بود اگر گفته شود منطقه آبستن منازعه بر سر ذخایر آبی است. کافی است واقعیت‌های منطقه‌ای بر فیلم «تابستان خشک» انطباق داده شود.

اگرچه همسایگان ترکیه برای تامین آب مورد نیاز خود به منابع آبی اندکی که از کوه‌های این کشور سرچشمه می‌گیرد،‌ اتکا دارند در اکثر موارد منافع این سه کشور با هم همخوانی ندارد.

سازمان ملل برای حل منازعات آبی «معاهده بهره‌برداری از منابع آبی غیرقابل کشتیرانی» را تدوین کرده است که دست بر قضا ترکیه حاضر به امضای آن نیست.

در هر حال بدون پشتوانه حقوقی هم به نظر می‌رسد همه طرف‌ها اهمیت موضوع را بخوبی درک می‌کنند. اگر طرف‌های ذی‌نفع بر سر منابع آبی به اتفاق نظری مسالمت‌آمیز دست پیدا نکنند تکلیف منابع محدود آبی خاورمیانه از طریق جنگ و منازعه مسلحانه تعیین خواهد شد.

جنگ لفظی سران آسیای میانه بر سر بحران آب

سران پنج کشور آسیای‌میانه اخیرا برای نجات دریاچه‌ی آرال از خشکیدن در قزاقستان گردآمدند ولی این نشست بر سرتقسیم آب رودخانه‌های فرامنطقه‌ای به جنگ لفظی انجامید و بحران آب همچنان لاینحل باقی ماند.

دریاچه‌ آرال بزرگترین فاجعه‌ی زیست‌محیطی آسیای مرکزی است. روند خشک‌شدن این دریاچه ، کم‌آبی رودخانه‌ها و بویژه پیامدهای زیانبار زیست‌محیطی مشکلاتی هستند که این کشورها دچار آن شده‌اند ولی کارشناسان محلی یادآور می‌شوند که سران دولت‌های آسیای‌میانه به‌جای مشکلات زیست محیطی درباره‌ سهم بیشتر از آب منطقه بحث و جدل می‌کنند.

به گزارش ایرنا، درهمایش صندوق بین‌المللی نجات آرال که اخیرا در آلماتا برگزار شد قرقیزستان و تاجیکستان در مقابل ترکمنستان، ازبکستان و قزاقستان صف‌آرایی کردند. دراین همایش قرار بود سران دولت‌های آسیای‌مرکزی به مشکل خشک شدن دریاچه‌ آرال بپردازند ولی آنها ترجیح دادند پیرامون موضوع تقسیم آب رودخانه‌ها صحبت کنند.

اسلام کریم‌اف، رئیس جمهور ازبکستان، آشکارا در مقابل تاجیکستان موضع‌گیری کرد و یادآور شد ترکمنستان، قزاقستان و ازبکستان و همچنین بانک جهانی، بانک آسیا و اتحادیه‌‌اروپا و دیگر سازمان‌های بین‌المللی متفق‌القول‌اند که ساختن نیروگاه‌ها بر روی رودخانه‌های منطقه خطرناک است و به تقسیم ناعادلانه‌ی آب این رودخانه‌ها خواهد انجامید. رهبر ازبکستان تاکید کرد که جامعه‌ جهانی از موضع ازبکستان پشتیبانی می‌کند.

در نقطه مقابل تاجیکستان و قرقیزستان که مشکلات انرژی دارند، بر سر استفاده‌ بی‌رویه آب ابراز نارضایتی کردند و درخواست کردند که کشورهای مصرف کننده باید هزینه استفاده از آب را بپردازند. در حال حاضر مسئله‌ تقسیم آب رودخانه‌های فرامنطقه‌ای یکی از بزرگترین چالش‌های کشورهای آسیای مرکزی به حساب می‌آید و اینک به جنگ لفظی بین سران این کشورها تبدیل شده است.

منبع:‌مجله فارین‌پالیسی
مترجم: رضا سادات