ایران زیر ریزگردهای عربی

اما براستی در این هفته چه اتفاقی افتاد که این ذرات ریز، پس از صدها کیلومتر و پشت سر گذاشتن استان‌های کردستان، کرمانشاه، همدان، ایلام، خوزستان، بوشهر، هرمزگان، فارس، حتی به استان‌های نیمه شمالی، شمال غربی و مرکزی همچون استان‌های آذربایجان شرقی، غربی، زنجان، قزوین، مرکزی، اصفهان، قم و حتی تهران هم رسید؟!

ریزگردها از کجا می‌آید؟!

ریزگردهای موجود در آسمان این روزهای کشور، معروف به ریزگردهای عربی، علاوه بر دارا بودن ذراتی از سیلیس، کلسیم، پتاسیم، فلزات قلیایی خاکی، کربن و برخی دیگر از عناصر آلی موجود در خاک، حاوی ذرات خطرناکی از ترکیبات پیچیده عناصر نیز هستند که به دلیل اندازه بسیار ریز آنها (کمتر از 10 میکرومتر)‌، براحتی از سدهای ایمنی موجود در دستگاه تنفسی گذشته، به عمق ریه و کیسه‌های هوایی نفوذ می‌کند و ته‌نشین می‌شود و طیف وسیعی از بیماری‌های ریوی و عفونت‌های دستگاه تنفسی را سبب می‌شود.

این ذرات بسیار خطرناک به دلیل تاثیرات مخرب بر دستگاه تنفسی و از طریق اختلال در دم و بازدم، دسته وسیعی از بیماری‌های مرتبط دیگر همچون بیماری‌های قلبی  عروقی، پوستی، بیماری‌های مرتبط با بینایی و حتی مسمومیت‌های مختلف گوارشی را هم منجر می‌شوند.

معمولا این ریزگردها 2 سرچشمه کلی دارد: یکی سرچشمه‌های داخلی مربوط به استان‌های غربی میهن و دیگری سرچشمه‌های خارجی شامل بیابان‌های عراق، عربستان، کویت، سوریه، اردن و حتی قسمت‌هایی از ترکیه.

اما برای بررسی دقیق‌تر ریزگردهای موجود فعلی، در تماسی از پرویز رضازاده، مدیرکل پیش‌بینی سازمان هواشناسی کشور درباره سرچشمه‌های خارجی و دلایل هواشناسی نفوذ این ذرات به خاک ایران پرسیدیم. او معتقد است غیر از سرچشمه‌های داخلی این ذرات، سهم عمده‌ای از این ریزگردها مربوط به بیابان‌ها و نواحی خشک تا نیمه خشک عراق، سوریه و اردن است. البته در هفته اخیر ریزگردها بیشتر از این 3 کشور به میهن ما نفوذ کرده‌اند ولی به طور کلی کشورهای کویت و عربستان هم در سایر موج‌های هجومی دخیل بوده‌اند.

اما رضازاده هم همچون بسیاری از کارشناسان دیگر معتقد است، تشدید این پدیده علاوه بر خشکسالی سال‌های اخیر  که به پوشش گیاهی بسیاری از زمین‌های خاورمیانه آسیب‌های جدی وارد آورد  دلایل دیگری همچون عدم توجه کشورهای خاورمیانه به مباحث توسعه پایدار و بیابان‌زدایی نیز دارد.

چه خوب شد گرد و خاک به تهران رسید!

روز گذشته ایستگاه‌های سنجش آلودگی هوا در سطح کلانشهر تهران، میزان غلظت ذرات معلق آلاینده در هوای این شهر را بیش از 3/3 برابر فراتر از حد مجاز نرمال گزارش دادند.

چرا این پدیده تشدید شد؟

همه آمار، هواشناسی و اقلیم‌شناسی صریح و بی‌پرده از تشدید این پدیده طی سال‌های اخیر خبر می‌دهد، اما براستی چرا این پدیده طبیعی اکنون به معضلی تهدیدکننده تبدیل شده است. تا آنجا که تعداد زیادی از هموطنان را راهی بیمارستان‌ها کرده، ادارات تعطیل شده و گزارش‌هایی از مرگ‌ومیرهای مرتبط به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با این پدیده به گوش می‌رسد؟

اگرچه بسیاری از مسوولان چه در ایران و چه در کشورهای همسایه، خشکسالی را علت اصلی قلمداد می‌کنند، اما به عقیده اغلب کارشناسان، علت اصلی تشدید این پدیده بی‌توجهی کشورهای منطقه به توسعه پایدار و بیابان‌زدایی است. جنگ‌های پی‌درپی در کشورهای مختلف خاورمیانه هم بر آتش این معضل افزوده است.

سال‌ها قبل، بیش از 15 میلیون اصله درخت نخل که از بصره در عراق تا خوزستان ایران را پوشش می‌داد، طی جنگ‌های ایران و عراق و نیز جنگ‌های عراق و غرب به طور کامل نابود شد. این درختان نقش بسیار موثری در پایش آلودگی‌ها و جلوگیری از ورود گردوغبار به استان‌های غربی داشت.

متاسفانه طی سال‌های اخیر فرسایش خاک و از بین رفتن پوشش‌های گیاهی در ایران نیز افزایش یافته و سفر اخیر واعظ جوادی، رئیس سازمان محیط زیست کشور به عراق و امضای یادداشت‌های تفاهم با وزارت محیط زیست این کشور برای حل معضل گردوغبار، خود گواه روشنی بر این ادعاست که مسوولان سازمان محیط زیست چقدر دیر به فکر افتاده‌اند! آیا آنها نمی‌توانستند طی سال‌های گذشته به اقداماتی که اینک صورت می‌دهند، مبادرت ورزند و آیا تا گردوغبار در تهران رویت نشود، گردوغبار در سایر مناطق وجود ندارد؟!

مالچ‌باشی، پاک کردن صورت مساله!

متاسفانه سازمان محیط‌زیست ایران که می‌بایست حافظ محیط‌زیست باشد، در طرحی سوال‌برانگیز که به کمیسیون زیربنایی دولت ارائه و تصویب شد، مواردی را برای مقابله با این معضل پیشنهاد کرده است. یکی از این موارد مالچ‌پاشی در بیابان‌های غربی کشور است که وزارت نفت از قرار معلوم مواد مورد نیاز را به رایگان در اختیار نهادهای ذی‌ربط می‌گذارد.

براستی آیا مسوولان این سازمان از اثرات پایدار و مخرب زیست‌محیطی این ماده که پایه آن هیدروکربنی و نفتی است، مطلعند و آیا می‌دانند که در اثر مالچ‌پاشی تا ده‌ها سال و طبق نظراتی تا بیش از یک قرن، هیچ گیاهی در منطقه قابل کشت دستی یا خودرو نخواهد بود؟!

براستی تثبیت شن‌های روان مناطق غربی با مواد سنگین نفتی، چقدر به پدیده ذرات ریز گردوغبار که منشأ اصلی آن کشورهای همسایه است، ربط دارد؟!

آیا درختکاری و ایجاد نوارهای سبز بهتر هوا را پالایش می‌کند یا تثبیت غبار در سطح زمین؟!

گردوغبار تا کی ادامه می‌یابد؟

پرویز رضازاده، مدیرکل پیش‌بینی هواشناسی کشور در شرح این چالش می‌گوید: روز گذشته (دوشنبه)‌ میزان گردوغبار در کشور عراق، روندی کاهشی را نشان می‌داد که با یک روز تاخیر یعنی روز سه‌شنبه، در ایران هم از غلظت این آلاینده‌‌ها کاسته می‌شود؛ اما مجددا از بعدازظهر سه‌شنبه گردوغبار در کشور عراق تشدید خواهد شد و استان‌های غربی، جنوب غربی و جنوبی درگیر این معضل می‌شوند.

پس با این حساب فردا و پس‌فردا هم همچنان آسمان، آبی‌آبی‌ نخواهد بود.

احسان مرادی