التیامی برای سرطانی‌ها

داروی اسپینال زد برای اولین بار از طریق طب سنتی ایرانی و با منشأ گیاهی در جهان تولید شده و کاملاً بومی است. جالب اینجاست که هر کدام از گیاهان به کار رفته در این دارو سمی هستند، اما ترکیب آنها به نحوی صورت گرفته که یک داروی کاملاً موثر به دست آمده است. حمیدرضا راسخ که در حاشیه سمینار چالش‌های جهانی دارو در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی صحبت می‌کرد، با اعلام این مطلب اظهار داشت: داروی اسپینال زد )spinal-z ( یک داروی ضد سرطان بسیار قوی است که مطالعات بالینی فاز 1 تا 3 آن در کشور برای درمان سرطان معده به پایان رسیده و مراحل نهایی اخذ مجوز تولید را در وزارت بهداشت طی می‌کند.

نتایج مطالعات بالینی این داروی گیاهی نشان داده در کنترل بیماری سرطان معده بسیار موثر است، البته ممکن است در درمان سایر سرطان‌ها نیز موثر باشد، اما هنوز کارآزمایی بالینی این دارو روی سایر سرطان‌ها انجام نشده است. با این حال می‌تواند در کنترل سرطان‌های دیگر نیز اثربخش باشد.

راسخ افزود: در مورد سرطان هنوز به داروی معجزه‌آسایی که بگوییم بیماری را درمان می‌کند در دنیا دست نیافته‌ایم، اما داروهای ضد سرطان از جمله این دارو در کنترل سرطان موثر هستند. مشاور معاون غذا و داروی وزارت بهداشت اضافه کرد: این دارو قطعاً توان رقابت با داروهای خارجی گران قیمت ضد سرطان را دارد.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا این دارو همان دارویی نیست که 2 سال پیش از سوی مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی رونمایی شد، گفت: بله این همان دارو است اما آن زمان هنوز مطالعات بالینی آن انجام نشده بود و وزارت بهداشت نمی‌توانست آن را تأیید کند و اعلام این دارو از سوی سازمان تأمین اجتماعی برای وزارت بهداشت عجیب بود. اما اکنون مطالعات بالینی آن انجام شده و مورد تایید وزارت بهداشت است.

وی اضافه کرد: از آنجا که در مورد دارو وزارت بهداشت مسوول سلامت مردم است، بنابراین باید هم از اثربخشی دارو مطمئن شود و هم مطمئن شود که عوارض جانبی دارو در حد قابل قبول است. به‌‌همین‌سبب فرآیند تأیید یک دارو طولانی است.

وی افزود: شرکت تولیدکننده این دارو، با سختگیری‌های وزارت بهداشت حدود 500 میلیون تومان برای انجام مطالعات بالینی این دارو طی 2 سال هزینه کرد. در حال حاضر این دارو با تایید وزارت بهداشت می‌تواند در کشور تولید شود و پس از رونمایی به تولید انبوه می‌رسد.

دارویی با منشأ گیاهی

منشأ داروی اسپینال زد، گیاه اسپند با نام علمیpeganum harmala است که در نقاط مختلف کشور و بسیاری از کشورهای خاورمیانه رشد می‌کند و موارد استفاده فراوانی هم در خاورمیانه دارد. این گیاه میوه‌ای دارد که در واقع همان گل اسپند است و در قدیم هم از آن به عنوان یکی از داروهای طب سنتی استفاده و بهره‌برداری می‌شده است. هنوز هم بسیاری از افراد از دود این گیاه برای خوشبو و ضدعفونی‌کردن هوا استفاده می‌کنند. طبق بررسی‌های انجام شده سه آلکالوئید به عنوان ماده مؤثره دارو از گیاه مزبور استخراج می‌شود و مطالعات آزمایشگاهی این دارو نشان می‌دهند که روی سلول‌های توموری اثر می‌گذارد و ماده مؤثره آن «هارمین»، «هارمالین» و «هارلاین» است که عمده اثرات دارویی آن ضد توموری است. دکتر پیروز صالحیان، از پژوهشگران پروژه تولید این دارو، درباره علت نامگذاری این دارو می‌گوید: اسپین از گیاه اسپند، آل به دلیل ترکیبات آلکالوئید وZ حرف اول گیاه دیگری است که در ترکیب این دارو مورد استفاده قرار گرفته است.

از حدود 18 سال پیش مطالعات و آزمایش‌های بالینی روی آن آغاز شده است. این آزمایش‌ها در دو مرحله و دو فاز مطالعاتی انجام شده و خوشبختانه نتایج این مطالعات و بررسی‌ها در مراحل اول و دوم این تحقیقات مثبت بوده است.

به گفته دکتر رضا ملک‌زاده که سال‌ها مسوولیت انجام مطالعات بالینی روی داروی ضد سرطان اسپینال زد را به عهده داشته است، در فاز اول این مطالعات بالینی، تجویز این دارو برای 56 بیمار با متوسط سن 61 سال به میزان 500 تا 600 میلی گرم برای 12هفته مؤثر بود. در یک فاز دیگر مطالعاتی نیز نتایج مصرف داروی اسپینال زد روی 200 نفر دیگر از بیماران بررسی شد. این در حالی است که در تعاریف اولیه پیش‌بینی کردیم اگر اندازه آن 50 تا 70 درصد کاهش یابد، این دارو مؤثر تشخیص داده می‌شود. خوشبختانه اغلب بیماران این دارو را در همان مراحل اولیه بخوبی تحمل کردند و عوارضی که مشاهده می‌شد بیشتر مربوط به خود تومور بود تا عوارض مربوط به دارو. البته در این میان مهم‌ترین عاملی که باعث می‌شد کار را مرتب ادامه ندهیم، برگشت به حالت اولیه در 4 بیمار بود. ولی در مجموع نتایج این مطالعات بالینی نشان داد با مصرف پیگیر و مداوم این دارو وزن و میزان ضربان قلب و هموگلوبین بیماران ثابت ماند. علاوه بر این سرعت افزایش آنزیم‌های کبدی در این بیماران ناچیز بود و بیماران در طول درمان به بیماری یرقان مبتلا نشدند. در ضمن میزان فشار خون آنان درحد ثابتی باقی ماند. در عین حال توقف رشد تومور سرطانی در مواردی مشاهده شد و تا حدودی کاهش اندازه تومور قابل ملاحظه بود.

در مجموع 50 درصد بیماران با مصرف این دارو، واقعاً به تحولی در درمان دست یافتند و از کیفیت زندگی‌ خود راضی‌تر بودند. به واقع در اثر این تحقیقات به این نتیجه مهم دست یافتیم که داروی اسپینال‌زد یک داروی قابل تحمل است. ملک‌زاده می‌افزاید: بررسی بالینی که ما انجام دادیم روی بیماران مبتلا به سرطان مری و معده بوده است و‌در هر حال این داروی جدید با منشأ گیاهی برای سرطان بسیار پیشرفته معده کاربرد مؤثری دارد. البته به احتمال زیاد داروی اسپینال زد برای سرطان‌های دیگر هم مؤثر است، ولی مطالعاتی که ما انجام دادیم تنها روی دو سرطان مری و معده بوده است و در حال حاضر تنها می‌توانیم در مورد نتایج مطالعات بالینی این دارو روی این دو نوع سرطان قضاوت کنیم. به طور کلی تاثیر داروی اسپینال زد در این حد است که به بیماران کمک می‌کند تا زندگی راحت‌تری داشته باشند و طول عمر آنها را افزایش می‌دهد.

زندگی راحت‌تر و طول عمر بیشتر

درمان از نظر پزشکان یعنی دارویی ضمن این‌که درد بیمار را کاهش می‌دهد، طول عمر او را هم بالا می‌برد. این در حالی است که به گفته دکتر ملک‌زاده متاسفانه درد و رنج و کوتاه‌شدن عمر از جنبه‌ها و عوارض مهم بیماری سرطان است. در این میان داروی اسپینال زد دارویی نیست که به یک بیمار سرطانی بدهیم و بسرعت بهبودی یابد. اما این دارو عمر بیماری را که به طور مثال 6 ماه است تا 10 ماه افزایش می‌دهد و کمک می‌کند بیماران زندگی بهتر و راحت‌تری داشته باشند، تعریف ما هم از درمان همین است.

ملک‌زاده در ادامه و در پاسخ به این سوال که آیا منشا اثر داروی اسپینال زد، همانند شیمی درمانی است، می‌گوید: بله برای گروهی از بیماران می‌توان به جای شیمی درمانی از این دارو استفاده کرد. در هر حال نتایج کلینیکی این دارو بیانگر آن است که سمیت این دارو در مقایسه با شیمی درمانی به مراتب کمتر بوده و پاسخ‌دهی مناسبی را نیز ایجاد کرده است. ضمن این‌که مجوز لازم مصرف دارو برای بیمارانی که شانس درمانی دیگری ندارند، اخذ شده است.

وی می‌افزاید: در هر حال ما هنوز در زمینه انجام مطالعات و تحقیقات علمی با آنچه باید باشیم فاصله زیادی داریم. میزان سرمایه‌گذاری‌ها در این زمینه بسیار کم است و بعضاً مشاهده شده بازخورد چنین تحقیقات و مطالعاتی بیشتر رسانه‌ای شده است، در حالی که در همه کشورهای جهان نتایج چنین تحقیقات و مطالعاتی ابتدا در مجلات علمی منعکس شده و سپس مورد ارزیابی نهایی در سطح بین‌المللی قرار می‌گیرد. در غیر این صورت ممکن است موجب بی‌اعتمادی در سطح جامعه شود و در سطح بین‌المللی هم بازتاب خوشایندی نخواهد داشت. از این‌رو ما هم در این عرصه باید کارهایی انجام دهیم که مورد قبول جامعه جهانی باشد. انجام این مطالعه تحقیقی و بالینی هم گوشه‌ای از کاری است که ما انجام دادیم و انتظارمان این است که خبرنگاران و ارباب جراید به این موضوع مطالعاتی نگاه علمی داشته باشند و واقعیات آن را مورد کنکاش توسط افکار عمومی قرار دهند.

بهاره صفوی