سلامت فضانوردان

نگرانی‌های مختلف در این خصوص در حالی در سال‌های اخیر بیشتر مطرح شده‌اند که ناسا به عنوان یکی از پیشگامان اکتشافات فضایی برای دهه دوم قرن بیست و یکم برنامه‌های فـضـایـی و اکـتـشافاتی زیادی دارد. بازگشت دوباره انسان به ماه و در ادامه سفر به مریخ از جمله این برنامه‌هاست که برای تحقق آنها تاکنون هزینه‌های نجومی صرف شده است. به تازگی نـگــــرانــــی‌هــــای زیــــادی درخــصــــوص سردردهای فضایی، تأثیر جاذبه صفر بر ساختار بدنی فضانوردان و از همه مهم‌تر جریان خون در قسمت‌های مختلف بدن آنها از جمله مغز مطرح شده است. در کنار این موارد تأثیرپذیری ساختار استخوانی فضانوردانی که برای مدت طولانی حضور در فضا را تجربه می‌کنند دانشمندان آژانس‌های مختلف فضایی جهان از جکسا (آژانس فضانوردی ژاپن) گرفته تا اسا و ناسا را بر آن داشته است تا رشته بررسی‌های دقیق پزشکی را بر‌‌روی فضانوردانی که پیش از این راهی فضا شده‌اند انجام دهند. شاید تا به امروز صحبت از پوکی استخوان عمدتا درباره زنان عادی ساکن بر روی زمین مطرح می‌شد اما اکنون این عارضه را در زمره خطراتی قرار می‌دهند که سلامت فضانوردان را بشدت تهدید می‌کند. این نگرانی‌ها در سال‌های اخیر با توجه ویژه دانش پزشکی روز جهان همراه بوده است. از این رو به نظر می‌رسد با توسعه توانمندی بشر برای فتح عرصه‌های مختلف فضایی، توجه جدی به سلامت فضانوردان فراهم آورنده زیرمجموعه جدیدی از پزشکی نوین تحت عنوان پزشکی فضایی باشد.

بتازگی گروهی از دانشمندان ادعای جالب توجهی را مطرح کرده‌اند: حضور طولانی‌مدت در فضا می‌تواند تأثیر مخربی بر زیبایی ظاهری و تناسب اندام فضانوردان در ادامه زندگی داشته باشد. ماجراجویی شجاعانه در جایی که هیچ کس تا به حال قدم به آنجا نگذاشته است می‌تواند مقدمات طاسی را فراهم کند. البته این تنها بخشی از مشکل است. چاق شدن و در کل لطمه وارد شدن به زیبایی اندام از جمله مواردی است که این دانشمندان در تحقیقات اخیر خود به آنها اشاره کرده‌اند. دانشمندان کالج لندن در تحقیقات خود به این نتیجه رسیده‌اند که شرکت در سفرهای طولانی‌مدت فضایی نظیر آنچه که برای یک تا 2 دهه آینده در راه بازگشت دوباره به ماه و سپس سفر به مریخ تصور شده است، تأثیر خوبی بر مشخصه‌های ظاهری فضانوردان نخواهد داشت که از آن جمله باید به کوتاه شدن قد، افزایش وزن بدن و حتی ریزش مو اشاره کرد. تحقیقات دکتر لویس از این کالج نشان می‌دهد که زندگی طولانی مدت در شرایط جاذبه نزدیک به صفر موجب سستی و کرختی در فضانوردان شده و در ادامه ماهیچه‌ها و استخوان‌های آنها با نارسایی‌هایی در فرآیند رشد روبه‌رو می‌شوند. منطق علمی که در پشت این نظریه نهفته است حاکی از آن است که اصولا حضور نسبتا طولانی مدت در فضا و شرایط جاذبه صفر نتیجه‌ای جز بر هم ریختن تناسبات درونی بدن نخواهد داشت و همین به هم ریختگی موجب می‌شود تا تناسب زیبایی‌بخش افراد دستخوش تغییرات زیادی شود.

زیبایی در فضا از بین می‌رود؟

دلیل اصلی که برای ریزش موی فضانوردانی از این دست مطرح می‌شود ارتباط مستقیمی با جاذبه نزدیک به صفر دارد. در چنین شرایطی گردش خون جریان همیشگی و عادی خود را نداشته و به نوعی می‌توان متصور شد که استخری از خون در جمجمه این فضانوردان ایجاد می‌شود که در ادامه اثرات مخربی بر پایداری پیاز مو خواهد داشت. دکتر لویس در این خصوص می‌گوید: نیاز به تلاش کمتر به خرج دادن برای حرکت در جاذبه نزدیک به صفر آن هم در محیطی که هیچ گاه نه خیلی گرم می‌شود و نه خیلی سرد می‌تواند نگرانی‌های زیادی را به همراه داشته باشد. نگرانی عمده من از این است که زنان و مردان فضانوردی که در آینده برای سفرهای طولانی مدت فضایی آماده می‌شود، پایان دردناکی را در زندگی شخصی خود تجربه کنند.

افزایش این نگرانی‌ها موجب شده است تا آژانس‌های پیشگام در زمینه ماجراجویی‌ها و اکتشافات فضایی به دنبال بررسی این موضوع باشند. از‌این‌رو ناسا اخیرا کمیته مستقلی را برای انجام بررسی‌هایی درخصوص خدمات پزشکی که به فضانوردان ارائه می‌شود و وضعیت سلامتی آنها پس از بازگشت از سفرهای طولانی مدت فضایی انجام دهد مامور کرده است. در همین حال در مرکز فضایی جانسون ناسا نیز کمیته‌ای مشغول به فعالیت شده است که تمرکز خود را روی گرایش‌های رفتاری فضانوردان معطوف کرده است. این دو گروه در هفته‌های گذشته نتایج اولیه بررسی‌های خود را اعلام کرده‌اند و جالب این است که ناسا در پاسخ به این یافته‌ ها، اطلاعاتی را نیز از طریق صحبت‌هایی با فضانوردان و حتی جراحانی که برخی جراحی‌های ساده را در فضا انجام داده‌اند، جمع‌آوری نموده است. پیش‌بینی می‌شود بزودی گزارش نهایی جمع بندی این بررسی‌ها از سوی ناسا اعلام شود.

البته ناسا تنها به این بررسی‌ها اکتفا نکرده است. برنامه تحقیقات انسانی این آژانس و انستیتو ملی تحقیقات زیست پزشکی فضایی آمریکا نیز حمایت‌های خود را از پیشنهادات مربوط به بررسی سلامت فضانوردان در ماموریت‌های اکتشافاتی آینده اعلام کرده‌اند. قرار است به پیشنهادات قابل بررسی بالغ بر 16 میلیون دلار هزینه تحقیقاتی طی سه تا چهار سال آینده اختصاص یابد. از آنجایی که یکی از برنامه‌های آتی ناسا، بازگشت دوباره انسان به ماه است، یک سری از تحقیقات این آژانس درباره سلامت فضانوردان در ماموریت‌های فضایی صرفا به ارتباط آن با ماه و محیط نسبتا سخت آن مربوط می‌شود. محققان ناسا در بررسی‌های اخیر خود دریافته‌اند که سلامت فضانوردانی که راهی خواهند شد، کاملا به میزان ذرات گرد و غباری است که در معرض آنها قرار می‌گیرند. برای این منظور محققان انستیتو ملی تحقیقات زیست پزشکی فضایی آمریکا در حال بررسی این موضوع هستند که چگونه ذرات گرد و غبار ماه در شرایط جاذبه نزدیک به صفر در شش فضانوردان رسوب می‌کند. ناسا امیدوار است تا بدین ترتیب خطرات بالقوه‌ای را که همجواری این ذرات برای سلامت فضانوردان به همراه دارد را ارزیابی کند. حتی گفته می‌شود اهمیت این تحقیقات تا به آنجاست که تأثیر شگرفی در چگونگی طراحی پایگاه‌های اقامت طولانی و دائم بر روی ماه خواهد داشت.

گرد و غبار فضایی، تهدیدی جدی برای سلامت فضانوردان

نگاهی به گذشته نشان می‌دهد که سلامت فضانوردان در ماموریت‌های فضایی حتی کوتاه مدت نیز می‌تواند به راحتی در معرض خطرات گوناگون قرار گیرد. در جریان ماموریت‌های آپولو در اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70، ذرات گرد و غبار سطح ماه به راحتی و از طریق لباس فضانوردانی که بر روی ماه پیاده‌روی می‌کردند به درون ماهنورد راه پیدا می‌کرد. این ذرات آنقدر بزرگ بودند که فضانوردان می‌توانستند براحتی بوی آنها را استشمام کنند. گرچه تاکنون هیچ بیماری خاصی در ارتباط با همجواری با این ذرات مشخص نشده است با این حال نگرانی‌های زیادی همچنان وجود دارد زیرا این ذرات از ویژگی‌هایی برخوردارند که براحتی با مشخصه‌های شیمیایی سنگی همچون کوارتز قابل مقایسه است و البته همگان می‌دانند که کوارتز ماده‌ای فوق‌العاده سمی است.

اما این موارد تنها بخشی از نگرانی‌ها به حساب می‌آیند. در ماه تقریبا اثری از جاذبه وجود ندارد و همین مسأله موجب می‌شود تا ذرات ریز و درشتی که وارد سیستم تنفسی فضانوردان می‌شود امکان خارج شدن از شش‌ها را پیدا نکنند. در حقیقت خارج ساختن ذراتی که ناخواسته وارد سیستم تنفسی شده‌اند به راحتی فرآیندی که روزانه بر روی زمین و برای میلیاردها نفر روی می‌دهد، نیست. شش‌ها اندام بسیار حساسی است زیرا دربرگیرنده سطح وسیعی هستند که مولکول‌های اکسیژن را از طریق غشایی بسیار نازک مستقیما راهی خون می‌کنند از این رو با افزایش حجم ذرات گرد و غبار در شش فضانوردان، خطر مرگ آنها افزایش می‌یابد. در این خصوص تحقیقات جالب توجهی نیز انجام شده است. در یکی از این موارد دانشمندان درجریان پروازهایی با استفاده از هواپیماهای مخصوص جاذبه اندک در ناسا، اندازه‌گیری‌های دقیقی را انجام می‌دهند. این هواپیماها به منظور خلق دوره‌های کوتاه زمانی حضور در جاذبه نزدیک به صفر به کار گرفته می‌شوند.

دانـشـمندان در بررسی‌های مختلف به این نتیجه رسیده‌اند که استخوان‌ها از جمله اعضای بدن فضانوردان به حساب می‌آیند که بیشترین تأثیرات منفی را از بابت حضور در جاذبه نزدیک به صفر متحمل می‌شوند. در صورتی که فضانوردی برای مدت طولانی در چنین شرایطی قرار گیرد، با کاهش کلسیم در استخوان روبه‌رو شده و در عین حال ماهیچه‌هایش نیز ضعیف‌تر و سست‌تر می‌شوند. در کنار استخوان‌ها، سلامت کلی بدن فضانوردان نیز همواره دستخوش تغییرات عجیب و متفاوتی می‌شود. به عنوان مثال برخی فضانوردان در نخستین روزهای حضور خود در فضا و جاذبه نزدیک به صفر دچار ناراحتی‌های مختلفی نظیر سردردهای مزمن می‌شوند. برخی نیز پس از گذشت مدت قابل توجهی از بازگشت به زمین دچار اخـتـلالات عـضـلانـی و فـیـزیـولـوژیـکـی مـی‌شـونـد که ممکن است ناتوانی‌های مختلفی را برای فضانورد در زندگی روزمره ایجاد کند. در برخی موارد گزارش شده است که فضانوردان پس از بازگشت به زمین حتی توانایی لازم برای ایستادن را نیز از دست می‌دهند. از آن گذشته در فضا، فضانوردان در معرض پرتوهایی قرار دارند که با آنچه که در زمین می‌گذرد تفاوت‌های زیادی دارد. با این حال تاکنون دانش بشری درخصوص این پرتوها پیشرفت چندانی نداشته است و هنوز معلوم نیست که این پرتوها چگونه سلامت فضانوردان را در معرض خطرات جدی قرار می‌دهند.

اما این تنها بعد پزشکی قضیه است. در فضا و جایی همچون ایستگاه فضایی بین‌المللی که در محیطی بسیار محدود فضانوردانی از کانادا، اروپا، ژاپن، روسیه و آمریکا برای مدت نسبتا طولانی در کنار هم زندگی می‌کنند، راهی ندارند جر این‌که با فـرهـنـگ‌هـا و تفکرات مختلفی کنار بیایند. بی‌شک چنین محیطی و ناهمگونی‌های ناشی از آن موجب می‌شود تا فضانوردان در کنار سایر ناراحتی‌های پزشکی دچار استرس‌های روانی و حتی برخی ناراحتی‌های روانشناختی نیز شوند. این نکته عمدتا در زمان بازگشت برخی از آنها به زمین و در ماه‌های بعد از پایان مأموریت به تدریج نمایان می‌شود. از ایـن رو پـیـش از انـتـخاب نهایی فضانوردان برای شرکت در ماموریت‌های طولانی مدت فضایی، کاندیداها از معاینات و فیلترهای پزشکی و روانشناختی فراوانی عبور داده می‌شوند.

سردردهای فضایی

به تازگی ناسا از مشکل مزمنی برای فضانوردان خبر داده است که شاید در گذشته توجه چندانی به آن نمی‌شده است؛ سـردردهـای فـضـایـی. اکـنـون این قضیه مطرح می‌شود که سردردهای فضایی می‌تواند یـکـــی از مــهــمــتـــریـــن نــاراحـتــی‌هــای فـضــانــوردان در جــریـان و پـس از ماموریت‌های فضایی باشد. گروهی از عصب‌شناسان که در سال‌های اخیر فضانوردان را زیر نظر داشته‌اند به این نتیجه رسیده‌اند فضانوردانی که سابقه هیچ گونه سردردهای مزمن نداشته‌اند به طرز قابل توجهی به هنگام حضور در فضا در معرض حملاتی قرار مـی‌گـیرند که عمدتا ناشی از پدیده‌ای موسوم به سردردهای فضایی عنوان می‌شود. تیمی از محققان در مرکز پزشکی دانشگاه لیدن هلند به سرپرستی دکتر آلا وین، این مسأله را از زوایای گوناگونی مورد بررسی قرار داده است و البته به نتایج جالب توجهی نیز دست یافته‌اند. آنها می‌گویند که در نقطه مقابل با سایر نـظـریـه‌هـای مـطـرح شـده در گذشته سردردهای فضایی به واسطه بـیماری‌های حرکتی ایجاد نمی‌شود. در عوض آنها به یافته‌هایی رسیده‌اند که این مشکل ریشه در افزایش جریان خون در مغز فضانوردان دارد. این یافته‌های جدید پس از طرح پرسش‌هایی از یک زن و 16 مرد فضانورد به دست آمده است که بین 28 تا 58 سال سن داشته و حداقل یک بار در ایستگاه فضایی بین‌المللی حضور داشته‌اند. نکته جالب این است که هیچ یک از این افراد سابقه سردرد‌های مزمن بر روی زمین نداشته‌اند. اینها بخشی از مشکلات فضانوردان در ماموریت‌های فضایی به شمار می‌آید. نکته جالبی که درخصوص فضانوردان مشخص شده این است که بسیاری از آنها هیچ گاه درخصوص بیان شکایاتی که از وضعیت جسمانی و سلامت خود در فضا داشته‌اند، سخنی بر زبان نمی‌آورند و این مخفی‌کاری تنها به واسطه ترسی است که فضانوردان به خاطر آینده کاری خود و احتمال رد شدن در معاینات پزشکی دارند.

در ناسا کمیته‌های تخصصی برای بررسی این مسائل تشکیل شده است تا در آینده و در جریان برگزاری ماموریت‌های طولانی مدت فضایی حداقل از جانب سلامت فضانوردان خللی در مأموریت ایجاد نشود. در دو دهه آینده سفر به ماه و در ادامه ماجراجویی برای پای گذاشتن در مریخ دو مأموریت اصلی ناسا و در کل آژانس‌های فضایی جهان خواهد بود. بی‌شک در این ماموریت‌ها به استفاده از فضانوردانی نیاز است که از بالاترین سطوح سلامتی برخوردار باشند اما این تنها نیمی از مشکلاتی است که در برابر دانشمندان این عرصه قرار دارد. پرتوهای فضایی، انفجارات خورشیدی و به دنبال آن امواج قدرتمند منتشر شده در منظومه شمسی و در کنار آنها ذرات گرد و غبار فضایی که بشر هنوز اطلاعات کاملی درخصوص مواد تشکیل دهنده آنها در اختیار ندارد روی دیگر ماجرا است که تقریبا از دست دانشمندان خارج هستند.

مهدی کیا