نگرانی شدید ساواک ازگسترش نهضت

همچنین رژیم پهلوی از روحانیت نیز توقع داشت که تنها به مسائل شرعی و اخلاقی بپردازد و در امور سیاسی دخالت نکند و تهدید می‌کرد که دخالت روحانیت در سیاست، موجب برخورد قهرآمیز دستگاه با آنان می‌شود (سند شماره 2)

در این میان اما گروه‌های سیاسی (همچون حزب توده) و بعضی جریان‌های موجود در جامعه (نظیر تکنو کرات‌های وابسته) براساس تحلیل‌های خود، در مقابل جنبش مردم موضعگیری کردند (سندهای 3 و 4) لکن در همان حال، دانشجویان نیز که روحیه فداکاری و مبارزه با ستمگران در آنان قوی‌تر است علی‌رغم این تحلیل‌های به ظاهر روشنفکرانه، در کنار مردم و رودرروی رژیم ایستادند (سند شماره 5) و این در حالی بود که شاه با سخنرانی خود در همدان، ادعا کرد که مردم تظاهرکنند در روز 15 خرداد هر یک 25 ریال گرفته و به میدان آمده‌اند و جان خویش را در برابر این مبلغ ناچیز، به خطر انداخته‌اند! به زودی پوچی این سخن برملا شد و کار به جایی رسید که به گواهی اسناد ساواک، این ادعا «بین مردم مورد تنفر و گفتگو و تمسخر» قرار گرفت. (سند شماره 6)

طبق مفاد سند شماره 7 تیراندازی بعضی از عوامل رژیم به مردم در روز 15 خرداد «روی دستور مافوق نبوده بلکه برای اجرای غرض شخصی خودشان بوده زیرا از قبل پاسبانان مزبور با چند نفر از مقتولین اختلاف داشته‌اند و در این ایام از موقعیت استفاده نموده و به اصطلاح انتقام کشیده‌اند.»

حسن ختام این بخش را به دو سند اختصاص داده‌ایم که روح مردم‌دوستی و محروم‌نوازی امام راحل را به نمایش می‌گذارد. سند شماره 8 متن استجازه جمعی از مومنان آذربایجانی از محضر امام است که در سرمای شدید زمستانی در آن روزگار بتوانند از سهم امام علیه‌‌السلام برای «فقرا و مستمندان کمک‌های نقدی و جنسی و لوازم سوخت» تهیه نمایند. امام نیز در پاسخ خویش ضمن اجازه به این امر، از «تجار و اصناف محترم» می‌خواهند که با «کمک‌های دسته‌جمعی نگذارند برادران ایمانی [روزگار را] به‌سختی بگذرانند.»

سند شماره 9 نیز مربوط به پس از پیروزی انقلاب اسلامی است که شرح آن به نقل از حجت‌الاسلام والمسلمین رحیمیان از اعضای دفتر حضرت امام به این قرار است که: یکی از دوستان، همراه با خانواده، به دستبوسی حضرت امام، نائل شدند. بعد از دستبوسی، به حقیر مراجعه کرد و گفت: «این پسرم که کلاس پنجم دبستان است، دفتر نقاشی‌اش را برای تقدیم به امام آورده بود که محافظان مانع آوردن آن به خدمت امام شدند. برای همین خیلی ناراحت شده است.»دفتر نقاشی را گرفتم و روز بعد، ضمن توضیح، خدمت امام تقدیم کردیم، حضرت امام با دقت تمام اوراق آن را ملاحظه فرمودند و بویژه با مشاهده پشت جلد آن که نقاشی تانکی بود که چرخ‌های آن را مدادتراش و تنه آن را کتاب و لوله شلیک آن را یک مداد و سرنشین آن را یک طفل دانش‌آموز و ... تشکیل داده بود(شماره 10) متبسم شدند. سپس دستور فرمودند که برای تشویق این دانش‌آموز خردسال و همچنین طراح آن دفتر که به وسیله امور تربیتی منطقه 3 آموزش و پرورش تهران تهیه شده بود، جایزه‌ای متناسب پرداخت شود که جایزه همراه با نامه‌ای از سوی دفتر، به ایشان تقدیم شد.

به کوشش حسین نوری

سند شماره 1

شماره: 48/326 تاریخ: 25/1/42

موضوع: اصلاحات ارضی

به طوری که از خرده مالکین نقاط مختلف کشور کسب اطلاع شده، مرحله دوم اصلاحات ارضی که شامل حال چندین هزار نفر از خرده مالکین می‌شود، ایجاد ناراحتی شدیدی در بین این طبقه که قدرت فوق‌العاده‌ای را تشکیل می‌‌دهد نموده است و زمزمه‌هایی شروع شده که در شهرهای مختلف کشور خرده مالکین با کمک مقامات روحانی، عکس‌العمل‌هایی نشان داده، نگذارند مرحله دوم اصلاحات ارضی به‌ آسانی مورد اجرا قرار گیرد.

در محافل وابسته به مالکان و خرده مالکین گفته می‌شود که انگلیسی‌ها حاضر نیستند مرحله دوم اصلاحات ارضی که معلوم نیست دارای چه نتایجی است، در ایران عملی شود و مذاکراتی بین دیپلماسی انگلستان و آمریکا شروع شده که خاورمیانه مانند قبل از جنگ جهانی دوم به اختیار انگلیسی‌ها سپرده شود تا با اطلاع کاملی که از ترادیسیون‌های ملی مردم خاورمیانه دارند سیاست عاقلانه‌ای را دنبال کنند تا از بروز ناراحتی‌ها و تشنجات جلوگیری شود و در مقابل منافع آمریکا در کشورهای نفتی هم تضمین گردد که لطمه‌ای به آن وارد نشود. اکنون امیدواری مالکان و خرده مالکان به حصول توافق بین دو سیاست آمریکا و انگلستان در خاورمیانه از جمله ایران است.

سند شماره 2

گیرنده: ساواک تهران تاریخ: 11/11/41

فرستنده: اداره کل سوم شماره: 31830/333

نظر به تحولات سیاسی و اقدامات اساسی اخیر که نسبت به امور جاری کشور در مورد طرح پیشنهادی شش ماده‌ای اعلیحضرت همایون شاهنشاه صورت گرفته است، مقتضیات روز ایجاب می‌کند که هر گروه منحصرا و مستقیما وظیفه خود را انجام داده و از حدود وظایف خویش تخطی ننمایند؛ لذا مصلحت ایجاب می‌نماید که کلیه ساواک‌ها مراقب اعمال و رفتار و فعالیت‌های روحانیون بویژه در مساجد و تکایا باشند و باید به روحانیون تذکر دهند که در مساجد و منابر، منحصرا به مسائل دینی و مذهبی و اخلاقی پرداخته و مسائل سیاسی را مطرح ننمایند و در صورتی که در این گونه مسائل دخالت نمایند برابر مقررات با‌ آنها رفتار خواهد شد و اشخاصی که برخلاف این دستور عمل کنند فورا آنها را دستگیر و برابر مقررات و به اتهام اقدام برضد امنیت کشور تحت تعقیب قرار دهید.

رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور

سرلشگر پاکروان

از طرف مدیر کل اداره سوم. ب. امجدی دکتر فروزین بفرموده رونوشت به ساواک‌های تابعه ایفا می‌گردد که نتیجه را اعلام دارند.

رئیس دبیرخانه ساواک تهران. فتوحی

سند شماره 3

شماره: 6071/ س ت تاریخ: 22/3/42

موضوع: نظریات عمومی درباره وقایع اخیر

این چند روز با افراد و تیم‌های مختلفی درباره وقایع اخیر صحبت شده است. عناصر سابق توده‌ای پرویز مرندی کارمند فرهنگ استان، فریدون تولایی دبیر دبیرستان‌ها که (محکومیت هم داشته)، محسن تقیایی کارمند بهداشت و به طور کلی افراد سابق توده‌ای از بازداشت اخیر ملاها و جریان اخیر بسیار خوشحال هستند و می‌گویند مسبب بدبختی و آوارگی توده‌ای‌ها همین‌آخوندها بودند و حال خوب از آنها انتقام گرفته می‌شود.

دادمنش کارمند حسابداری وزارت فرهنگ می‌گفت زمانی که به عنوان توده‌ای بودن منتظر خدمت شده بودم به وسیله یکی از خویشانم رفتم منزل فلسفی که شاید او واسطه شود و مرا به خدمت بازگردانند. فلسفی گفته بود اول تو برو مسلمان شو بعد به منزل من بیا. سروان سابق معین‌الدین علوی گفت وقتی بازداشت بودم خانواده‌های ما افسران به منزل بعضی آخوندها رفته بودند و تقاضای کمک از آنها داشتند. آنها به زنان ما گفته بودند شوهران شما برایتان حرام هستند.

خلاصه با افراد فوق‌الذکر و عده دیگری که تماس گرفته شده عموما از سرکوبی ملاها خوشحال و شادمان بودند دسته متدینین و کسبه بازار و خیابان‌ها به طور اکثریت از پیشامد اخیر ناراحتند و علنا مطالبی که در مورد محرکین واقعه اخیر از رادیو و روزنامه‌ها عنوان می‌شود باور نمی‌کنند و اکثرا می‌گویند در خرابکاری و آتش‌سوزی، دولت دست داشته است و یا عده دیگری می‌گویند افرادی که چنین کاری را کرده‌اند از مسلمین و مومنین نبوده‌اند. دسته‌های بی‌طرف و تقریبا متوسط شهری و کارمندان اظهارنظرات مختلفی می‌کنند؛ بد نیست اظهارات «علی نخست» معاون فرهنگ شمیرانات که فرد مطلعی است ذکر گردد.

او می‌گفت: تصور می‌کنم دولت اگر زودتر از اینها جلو تحریکات خمینی و امثالهم را می‌گرفت کار به اینجاها نمی‌کشید ولی فعلا کار مبارزه با آخوندها به این زودی ختم نمی‌شود زیرا آخوندها غیر از دستجات سیاسی هستند آنها همه جا ریشه دارند.

هزار سال است تلقینات و تبلیغاتشان در عروق مردم تاثیر کرده است و بعد گفت: بنابر این آنچه افراد معتقد به ایمان وجود دارند چون فعلا یکپارچگی مطلق بین آخوندها پیدا شده است با عملیات اخیر نمی‌توانند موافقت داشته باشند. طبقه کارمند و متوسط شهری هم قاعدتا بی‌طرف خواهند بود اما طبقه‌ای که قاعدتا باید موافق دولت و مخالف آخوندها باشند آن هم دهقان‌ها هستند که در شرایط فعلی در مملکت موثر نیستند و نقش فعالی ندارند گرچه اطمینان می‌رود که جریان [اخیر] وضع آنها را بهبود بخشد اما آنها بالفعل در شرایط فعلی رل و نقشی را نخواهند داشت. سپس گفت چقدر خوب بود که در جریانات اخیر اصولا دولت سعی می‌کرد شخصا با اوضاع مقابله کند و در این مورد به عنوان اعلیحضرت همایونی مطلبی ذکر نمی‌گردید که افراد، خودشان را در برابر اعلیحضرت همایونی مواجه ببینند و اگر در این مورد آن طور عمل می‌شد که اعلیحضرت همایونی نقش داور را داشته باشند، شاید به خاطر بسیاری از مسائل مصلحت بود؛ چه از کجا معلوم که اگر افراد جبهه ملی شعارهای تندی بدهند افراد معتقد به آخوندها به دنبال آنها راه نیفتند.

گلستان مشاور آمریکایی (مترجمین و مشاورین وزارت فرهنگ) می‌گفت آنچه تاریخ چند صدساله اخیر نشان داده است در جنگ دولت با (نعلین و عبا) منظور این آخوندها پیشرفت با (عبا و نعلین) بوده است و می‌گفت دولت در وقایع اخیر تند رفت چه خوب بود مساله آزادی زنان مطرح نمی‌شد تا جریان مالکیت پایان می‌پذیرفت به هر حال این مختصر تجزیه و تحلیلی است که افراد تیپ‌های مختلفی از وقایع اخیر می‌کنند.

سند شماره 4

شماره: 1117 تاریخ: 20/3/42

موضوع: نظریات افراد حزب منحله توده راجع به تظاهرات اخیر

در تظاهرات چند روز اخیر برخلاف همیشه که افراد حزب منحله توده از ‌آب گل‌آلود ماهی می‌گیرند هیچ‌گونه عکس‌العمل نشان ندادند و نه تنها با متظاهرین همگامی نداشته بلکه در بحث‌هایی هم که با مردم در مورد تظاهرکنندگان داشتند، آنان را مرتجع و طرفدار مالکین بزرگ می‌خواندند و نتیجه‌گیری می‌کردند که اگر اینها موفق شوند حکومتی خیلی خشن‌تر و ارتجاع‌تر و فاشیستی‌تر از حکومت موجود خواهد بود و حتی بعضی‌ها آماده بودند که اگر چنانچه متظاهرین پیشرفت و موفقیت حاصل نمایند برعلیه آنان وارد میدان شوند و البته بودند کسانی از قبیل علی امید و احمد اسکوب که بی‌میل نبودند وارد جریان شده و به اصطلاح خودشان در راس متظاهرین قرار گرفته و تظاهرات را به نفع شعارهای خود ادامه داده و مسیر و شعار آن را عوض نمایند که البته اینها هم مرد عمل نبودند و بلکه آرزویی بود که هیچ وقت به مرحله عمل نمی‌رسید و بعضی‌ها از قبیل عبیدی حتی از طرفداری نسبی رادیو پیک ایران نیز ناراحت بودند و می‌گفتند اینها واقع بین نیستند و از دور، دستی به آتش داشتند و از طرز فکر مردم، هیچ‌گونه اطلاعی ندارند.

پرونده تظاهرات اخیر ضمیمه شود.

کامیاب - 21/3/42

سند شماره 5

گوینده: ساواک تهران تاریخ 16/3/42

گیرنده: اداره یکم عملیات

پیرو گزارش قبلی، دانشجویان اخلالگر، دانشکده‌های حقوق و فنی و پزشکی را تعطیل نمودند؛ در دانشکده پزشکی حتی یک نفر کارمند نیز دیده نمی‌شود شعار دانشجویان مزبور: «تا مرگ شاه خائن نهضت ادامه دارد» می‌باشد.

در حال حاضر عده دانشجویان به 500 نفر بالغ گردیده و از دانشکده علوم گذشته به سمت درب جنوبی در حرکتند هر لحظه بر تعداد دانشجویان اضافه می‌شود.

[در‌‌پایین این گزارش، آخرین خبر به شرح زیر ارسال شده است:]

ساواک تهران

گوینده: صالحی گیرنده: نادری

موضوع: تظاهرات دانشگاه تاریخ: 16/3/42

دانشجویان دانشگاه که اجتماع کرده و تظاهرات می‌نمایند، اکنون جلوی دانشکده زبان ایستاده و قریب 1000 نفر می‌باشند شعارهای آنها خیلی تند است. (مرگ بر شاه) شعار می‌دهند.

اداره سوم-16/3/42

سند شماره 6

شماره: 949/بخش 312تاریخ: 22/3/42

موضوع: فرمایشات اعلیحضرت همایون شاهنشاهی

در چند روز اخیر موضوعی که اعلیحضرت همایونی در نطق خود در همدان به آن اشاره فرمود که هر نفر 25 ریال گرفته‌اند و درتظاهرات شرکت کرده‌اند بین مردم مورد تنفر و گفتگو و تمسخر قرار گرفته است و همه می‌گویند ببینید چقدر مردم ایران بدبخت شده‌اند که در پایتخت مملکت، مردم 25 ریال می‌گیرند و جلوی گلوله می‌روند و برای چنین مبلغ جزیی، خود را به کشتن می‌دهند. همه مردم روی این مطلب به همین نحو صحبت و اظهارنظر و مسخره می‌کنند.

مامور ویژه اضافه می‌کند باید به هر ترتیب شده این مطالب که بخصوص دستاویز مخالفین شده به نحوی اصلاح شود.

در پرونده تظاهرات 15 خرداد بایگانی شود. شهابی

سند شماره 7

شماره: 13061/333تاریخ: 1/4/42

موضوع: انتقام از دو نفر پاسبان

مردم خیابان‌های صفاری و خراسان و میدان شاه که جزو بخش 6 می‌باشند اظهار می‌دارند که در این جریان 15/3/42 دو نفر از مامورین کلانتری 6 که یکی از آنها دارای قد بلند است و درجه استواری دارد و اکثرا موی سرش را از ته می‌تراشد و دیگر فرج‌الله نام دارد که قبلا مامور ویژه کلانتری بوده مرتکب به قتل 20 نفر شده‌اند و می‌گویند عمل این دو نفر مامور روی دستور مافوق نبوده بلکه برای اجرای غرض شخصی خودشان بوده زیرا قبل از حوادث، پاسبانان مزبور با چند نفر از مقتولین اختلاف داشته‌اند و در این ایام از موقعیت استفاده نموده و به اصطلاح انتقام کشیده‌اند. افراد خیابان‌های فوق‌الذکر سوگند یاد نموده‌اند به هر نحوی شده در موقع مناسب، پاسبانان نامبرده بالا را از بین ببرند و ممکن است همین روزها برای اجرای مقاصد شوم خود اقدام نمایند.

در صورت تصویب به ساواک تهران ارسال شود. شهابی:ارسال شود. 2/4

گیرندگان: ساواک تهران

سند شماره 8

تعاونوا علی البر و التقوی

محضر مبارک حضرت آیت‌الله العظمی آقای حاج‌آقا روح‌الله خمینی مدظله العالی

سوال:

اسلامیان پناها!

به طوری که خاطر شریف مستحضر است سرمای شدید و بی‌سابقه امسال که مصادف با ماه مبارک رمضان نیز شده، لزوم کمک به مستمندان را بیشتر کرده است لذا عده‌ای از محترمین تجار و اصناف تبریز از محضر مبارک تقاضا می‌کنند که اجازه بفرمایید از سهم مبارک امام علیه‌السلام به فقرا و مستمندان کمک‌های نقدی و جنسی و لوازم سوخت بنمایند. ادام الله ظلکم علی رئوس المسلمین.

28 شعبان 83 ه - آذربایجانیان مقیم مرکز

جواب:

حال مستمندان در این سرمای سخت موجب نگرانی اینجانب است مع‌الاسف مستقیما نمی‌توانم به آنها کمک موثری بنمایم البته وظیفه مسلمین ثروتمند و آقایان تجار و اصناف محترم است که با کمک‌های دسته‌جمعی نگذارند برادران ایمانی به سختی بگذرانند یا خدای نخواسته صدمه به آنها وارد شود و در صورتی که از وجوه خیریه و زکوات رفع احتیاج مستمندان نمی‌شود، مجازند برای تهیه زغال و سایر ضروریات آنها از محل سهم مبارک امام(علیه‌السلام)‌ صرف نمایند البته مصرف سهم مبارک باید در تحت نظر هیاتی از معتمدین محل باشد. از خداوند تعالی آسایش فقرا و برکت اهل خیر را خواستارم.

29 شعبان روح‌الله الموسوی الخمینی

[مطابق با دی‌ماه سال 1342]

[در تعقیب بیانیه قبلی هیات مدیره کمک به مستمندان و فقرای تبریز به ترتیب زیر تشکیل و اعلام می‌گردد:]

1. آیت‌الله آقای میرزا احمد اهری 2. آیت‌الله آقای سیدحسن انگجی 3. آیت‌الله آقای حاج میرزا عبدالله مجتهدی 4. آیت‌الله حاج میرزا عبدالله سرابی 5. حجت‌الاسلام والمسلمین حاج سیدیوسف هاشمی حکم‌آبادی 6. حجت‌الاسلام آقای میرزا ابوالفضل سرابی 7. حجت‌الاسلام آقای سیدحسن الهی طباطبایی 8. حجت‌الاسلام آقای سیدهادی خسروشاهی 9. آقای حاج حسین آقا چاپچی 10. آقای میرزا علی‌اصغر مدرس 11. آقای حاج حیدرآقا خسروشاهی 12. حاج مسیب آقای چاروقچی 13. حاج اسماعیل آقا مازندرانی14. آقای حاج محمدرضا ممقانی 15. حاج میرمحمود آقا منیری 16. حاج علی آقا شریف‌پور 17. حاج حسین آقا خامه‌چی.

و چنانچه در بیانیه قبلی اعلام گردید، شماره حساب هیات در بانک ملی تبریز 14616 می‌باشد. کسانی که بخواهند کمک کنند، می‌توانند مستقیما به این حساب یا به اعضای هیات پرداخت کنند تا توسط معتمدین محل بین فقرا و مستمندان تبریز تقسیم شود.

هیات کمک به فقرا و مستمندان تبریز

سند شماره 9

باسمه‌تعالی

خدمت جناب مستطاب آقای شجاعی‌فر دام توفیقه

بعد از سلام، دفتر نقاشی تهیه شده از سوی امور تربیتی منطقه 3 تهران که توسط دانش‌آموز عزیز آقای مجید شجاعی‌فر رنگ‌آمیزی ]و به[ محضر حضرت امام مدظله تقدیم کرده بود، به نظر معظم له رسید. حضرت امام ضمن اظهار مسرت، دستور فرمودند از ایشان تقدیر شود. ان‌شاءالله موفق باشید.

دفتر اقامتگاه امام خمینی قسمت نامه‌ها و [ناخوانا]