وقتی آزار جای احترام را می‌گیرد

گاهی عروسش فراموش می‌کند برایش ناهارش را بالا بیاورد و گاهی حتی خودش هم فراموش می‌کند که وجود دارد زیرا حالا به وسایل غیر قابل استفاده خانه پیوند خورده است.

بعد از مزاحمت پی در پی نوه‌ها و بی‌احترامی‌های مکرر آنها که اکنون به مرحله نوجوانی رسیده بودند برای به دست آوردن یکی از دو اتاق خانه پیرمرد ناچار شد از پسرش بخواهد وسایل اندکی را به انباری منتقل کند وهرچه باقی ماند دور بریزد و جا را برای جوان‌تر‌ها خالی کند.

شاید هیچ‌یک از افراد این خانواده ندانند که در واقع با کارهایشان آمار خشونت علیه سالمندان را افزایش داده‌اند.

سالمندان یکی از گروه‌های آسیب‌پذیر جامعه بوده که از لحاظ اجتماعی، بهداشتی و تغذیه‌ای باید مورد توجه قرار گیرند. با توجه به پیشرفت‌های علم پزشکی وکاهش مرگ‌ومیر و افزایش امید به زندگی و تغییراتی که در هرم جمعیتی کشورمان به وجود آمده، تعداد سالمندان کشور روند افزایشی داشته؛ به‌صورتی که از3977 نفر (6/6درصد) در سال 1375 به 5119000 نفر (3/7درصد) در سال 1385 رسیده که از یک طرف تغییر در سبک زندگی، توجه بیشتر خانواده‌ها و جامعه به سالمندان را می‌طلبد و این امر فشار بیشتری را بر اعضای خانواده وارد کرده و از طرف دیگر هزینه‌های بالای نگهداری آنها در مراکز مراقبت سالمندان، خطر سوءرفتار و آزاررسانی به آنها را افزایش می‌دهد البته خوشبختانه در کشور ما 92 درصد از سالمندان در کانون‌های خانوادگی زندگی می‌کنند.

محمدباقر رضاعلی کارشناس بهداشت در تحقیقی در این خصوص می‌گوید: سالمندآزاری عبارت است از انجام یا عدم انجام یک عمل که منجر به آسیب جسمی، روانشناختی، اجتماعی و یا مالی سالمند شده و منجر به کاهش کیفیت زندگی سالمند می‌شود و متاسفانه این پدیده در میان خانواده‌ها روبه افزایش است.

در دهه 80 میلادی، محققان با پدیدهای جدید یعنی اعمال خشونت نسبت به سالمندانی که با خانواده زندگی می‌کردند روبه‌رو شدند و معلوم شد که درصدی از افراد سالمند در خانواده مورد بدرفتاری‌های جسمانی، روانی یا بی‌توجهی قرار دارند. در حال حاضر نیز انجمن پزشکی آمریکا تخمین می‌زند که در ایالات متحده از بین افراد مسن 8/1 میلیون نفر مورد بدرفتاری قرار می‌گیرند. با این وجود و پس از گذشت 20 سال از مبحث خشونت و مشخص شدن صورت‌های گوناگون آن، هنوز این پدیده کاملا شناخته نشده است.

بیشترین مقدمه‌ای که در مورد سالمندان عمومیت دارد خشونت روانی است.

به تعبیر این کارشناس بهداشت خشونت روانی شامل بی‌احترامی ‌لفظی مداوم، اذیت و آزار، تهدید، محرومیت فیزیکی، مالی و منابع شخصی می‌باشد.

از وقتی خاله زینت دچار فراموشی شده است با او رفتار نا خوشایندی می‌شود. دخترش او را میان جمع نمی‌آورد و از ترس این‌که گم نشود او را بیرون هم نمی‌برد.

بچه‌ها فراموشکاری‌های او را مسخره می‌کنند و حتی دامادش او را تبدیل به مایه خنده و تفریح کرده است. گر چه شاید خاله زینت تا چند وقت دیگر از همه این بدرفتاری‌ها چیزی به یاد نداشته باشد و حتی آنان را نشناسد ولی این رفتارهای خشونت‌آمیز چیزی نیست جز خشونت روانی که در ذهن کودکان می‌ماند و الگوی رفتاری می‌شود برای وقتی که والدین آنها سالمندانی نا توان شدند.

تهدیدهای متداول مانند دوست نداشتن سالمند، مورد پسند نبودن، دشنام دادن، تمسخر و استهزاء سالمندان در جمع، ممنوعیت برقراری ارتباط با دیگران، بی‌توجهی نسبت به نیازهای جسمانی، اجتماعی و روانی سالمند، همه خشونت روانی است که سلامت روانی سالمند را به مخاطره می‌اندازد و موجب بروز احساساتی همچون: بی‌میلی به زندگی، سرزنش خود، نداشتن اعتماد به نفس و نگرش مثبت، احساس یأس و ناامیدی و درماندگی، ترس از مردم، اضطراب، احساس گناه، احساس حقارت، احساس عدم شایستگی و خود ارزشمندی و نهایتا کناره‌گیری سالمند می‌شود.

در مواردی نیز که خشونت بین اعضای دیگر خانواده رخ می‌دهد، احساس فضای رعب و وحشت را در خانه حاکم کرده و شاهد بودن همین خشونت در خانه توسط سالمندان و کودکان می‌تواند خود تجربه‌ای از خشونت در خانه تلقی شود. متاسفانه بعضی از سالمندان برای رهایی از خشونت خودکشی را به‌عنوان آخرین راه دانسته و اقدام به خودکشی می‌نمایند. از طرف دیگر چون تن و روان آدمی‌ وابسته به هم بوده و سلامت یکی در گرو سلامت و شادابی دیگر است، لذا در بیشتر موارد نیز این ناراحتی‌های روانی منجر به بروز بیماری‌های جسمانی در سالمندان شده و سلامت آنان را به مخاطره می‌اندازد.

به گزارش دانشکده علوم پزشکی ایران، سوءرفتار با سالمندان توسط افراد خانواده و یا افرادی که مسوولیت نگهداری از سالمند را به عهده داشته انجام می‌گیرد و به انواع مختلف تقسیم‌بندی شده که شامل آزارفیزیکی یا جسمی ‌با 6/14درصد، غفلت با 55درصد، آزار روانشناختی یا احساسی با 7/7درصد، آزارجنسی با 3/0 درصد، آزار مالی و استفاده از وسائل با 3/12درصد و انکار حریم خصوصی و انکار مشارکت در تصمیم‌گیری که 7/6 درصد از آزارها به سالمندان را به خود اختصاص می‌دهند که بیشترین آزار به سالمندان از نوع غفلت و آزار جسمانی می‌باشند.

براساس مطالعات متعدد 5 تا 15درصد از سالمندان تعدادی از انواع سوءرفتارها را تجربه کرده‌اند که 84درصد این موارد مخفی بوده یا گزارش نمی‌شوند.

نقایص شناختی و به طور مشترک زندگی کردن با سایر افراد، فاکتورهای خطری هستند که بیشترین احتمال برای آسیب‌پذیری افراد سالمند به سوءرفتار را ایجاد می‌کند، همچنین محیط زندگی، ارتباط مالی و بی پولی، بیماری سالمند، ترس، غفلت از سلامتی، مورد قبول نبودن به‌عنوان یک بیمار وابسته، صدمات و شکستگی‌ها و دلایل فرهنگی و استرس مراقبت‌کننده می‌تواند زمینه سوءرفتار را از سوی دیگران فراهم نماید.

اگر نسل حاضر در راستای توسعه همزمان اجتماعی و اقتصادی فعال نشود، وضع سالمندی مصیبت بارتر خواهد شد. بخش عمده‌ای از این توسعه، از طریق تقویت و تمرکز، کارآمدی و فراگیری نظام تامین اجتماعی کشور میسر می‌شود.

ماندانا ملا‌علی