تولید انبوه خون در آزمایشگاه

گرچه کارشناسان این موفقیت را مهم ارزیابی می‌کنند ولی بر این باورند که هنوز سوالات بسیاری در این زمینه باقی است و گرچه باید منتظر نتایج قطعی این یافته‌ها بود اما محققان آلمانی نیز در پژوهشی دیگر موفق به ابداع یک فناوری جدید شدند که براساس آن می‌توانند روند رشد گلبول‌های خون را مشاهده کنند. در واقع با استفاده از این فناوری جدید تصویربرداری از این پس می‌توان رشد یک سلول منفرد و تبدیل آن به گلبول‌های خونی را مشاهده کرد که می‌تواند به روند تولید خون در آزمایشگاه در آینده نزدیک کمک کند...

مقابله با بحران کمبود خون در دنیا

خون یک ماده حیاتی اساسی در شرایط بحران است، که مدت نگهداری آن کوتاه بوده و تنها منبع تهیه آن انسان می‌باشد. از سوی دیگر خون تمام انسان‌ها سالم نیست و تزریق آن می‌تواند عامل سرایت بسیاری از عفونت‌های خطرناک باشد. تامین خون و فرآورده‌های مورد نیاز در شرایط بحران از اساسی‌ترین نیازهای درمانی است که می‌بایست با یک سیستم مناسب و از قبل طراحی شده فراهم شود.

در آمریکا و بعضی از کشورهای اروپایی تحقیقات متعددی در این زمینه انجام داده‌اند. به عنوان مثال در تحقیقی هماهنگی لازم جهت شرایط بحرانی بین مرکز انتقال خون مرکز بهداری ارتش و مراکز دانشگاهی جهت مواجه با بحران انجام شده و پروتکل‌هایی تدوین شده است. یا در تحقیق دیگری که در جنگ کزوو انجام شده، به دلیل نبود امکانات پالایش خون (جهت تهیه فرآورده‌های خونی) به عنوان یک راه حل برای تمام بیماران از خون کامل استفاده شده است. در جنگ‌های اخیر، ارتش آمریکا، که از تجهیزات نسبتا مناسبی برخوردار است، ناچار به دور ریختن حدود 95 60 درصد خون‌های ذخیره شده خود شده است. 60 درصد از 3/1 میلیون واحد خون در ویتنام به دلیل فاسد شدن و عدم امکانات ذخیره مناسب دور ریخته شده و همچنین 95 درصد از 120 هزار واحد خون ذخیره شده در جنگ خلیج فارس نیز بدلیل فاسد شدن معدوم شده است. جهت پیشگیری از چنین حالتی کشورهای مختلف دنیا طرح‌های متفاوتی را اجرا کرده‌اند. از جمله در کشور استرالیا هیچ خونی بدون انجام مارکرهای ویرال تزریق نشده است یا حتی در آمریکا در برخی مطالعات پیشنهاد تشکیل آزمایشگاه و لابراتوار برای شرایط بحرانی با کادر دوره دیده در هر بیمارستان شده است یا در مطالعه دیگری که در بوسنی و در جنگ کزوو انجام شده، پیشنهاد استفاده از افراد رزرو در شرایط بحرانی شده است که کم هزینه و پرفایده است، زیرا خون‌ها نگهداری نمی‌شود و نیازی به هزینه‌های اضافی جهت نگهداری خون نیست. افراد قبلا تعیین گروه خونی شده‌اند و همچنین خون آنها از نظر سلامت بررسی شده که در این حالت می‌توان حتی خون کامل را با اطمینان بیشتری به فرد مجروح تزریق کرد.

سلول‌های بنیادی خون بند ناف

دانستن این که دقیقا چه نوع سلولی در بدن خون تولید می‌کند، بسیار حائز اهمیت است و این در واقع پیش نیاز ابداع سیستمی‌ برای تولید خون از سلول‌های بنیادی جنینی در آزمایشگاه است.

خون بندناف خونی است که پس از تولد در بند ناف و جفت باقیمانده و دور ریخته می‌شود. این خون غنی از سلول‌های بنیادی است. سلول‌های بنیادی خون بند ناف همانند سلول‌های بنیادی خونساز مغز استخوان تقسیم می‌شوند تا به تولید سلول‌های قرمز، که اکسیژن را به تمام بدن حمل می‌کنند، سلول‌های سفید، که در سیستم ایمنی فعالانه شرکت دارند و پلاکت‌ها که به انعقاد خون کمک می‌کنند بپردازند. به همین دلیل امروزه تحقیقات گسترده‌ای به منظور درمان بیماری‌‌ها و ضایعات عصبی، ترمیم بافت‌های آسیب دیده قلبی و استخوانی، ترمیم سوختگی‌ها و ضایعات پوستی، ترمیم لوزالمعده و ترشح انسولین و ترمیم سایر بافت‌های آسیب دیده با استفاده از سلول‌های بنیادی مغز استخوان، خون بندناف و سایر سلول‌های بنیادی یک فرد بالغ در حال انجام است تا به ساخت انواع سلول‌های دیگر و ترمیم و نگهداری سلول‌ها در هنگام جراحت که مورد نیاز می‌باشند کمک کند.

خون حاصل از سلول‌های بنیادی

اگر محققان با تکمیل مطالعات خود موفق به ساخت خون از سلول‌های بنیادی با گروه خونیO منفی که با تمام گروه‌های خونی سازگار اما اغلب کمیاب است بشوند، بدون هیچ خطری می‌توان آن را به هرکسی که نیاز به خون دارد تزریق کرد. خون حاصل از سلول‌های بنیادی، خطر انتقال عوامل بیماریزایی که از طریق انتقال خون موجب هپاتیت وHIV را نیز منتفی می‌کند. دانشمندان می‌گویند که این دستاورد پتانسیل درمانی عظیمی‌ دارد و به آسانی می‌تواند به کاربرد نخست تحقیقات روی سلول‌های بنیادی جنینی برای ورود به مرحله کاربرد گسترده کلینیکی تبدیل شود.

کمبود موجودی خون برای بیمارانی که خون زیادی از دست داده‌اند بالقوه می‌تواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد و جان‌شان را تهدید کند. سلول‌های بنیادی جنینی منبع جدیدی از سلول در اختیار می‌گذارد که به‌طور نامحدودی می‌توان آن را تکثیر کرد و افزایش داد و به این ترتیب منبعی بالقوه پایان‌ناپذیر از گلبول‌های قرمز خون برای درمان انسان فراهم آورد. شناسایی یک دودمان سلول بنیادی با گروه خونی O منفی، تولید خون اصطلاحا ‌دهنده همگانی را امکان‌پذیر خواهد ساخت.

دستاوردی کم خطر و ایمن

از این گذشته، این پژوهش برای تلاش‌هایی که در زمینه تبدیل سلول‌های بنیادی جنینی به انواع دیگر بافت به منظور درمان بیماری‌هایی همچون دیابت و پارکینسون صورت می‌گیرد نیز در کوتاه‌مدت نوید کاربردهای بالینی قابل توجهی می‌دهد. یکی از بزرگ‌ترین مشکلات ایمنی که پیش از ورود درمان با سلول‌های بنیادی به مرحله کلینیکی باید تکلیف آن روشن شود، خطر رشد کنترل نشده سلولی است که موجب سرطان می‌شود. اما گلبول‌های قرمز خون هسته‌ای ندارند که مواد ژنتیکی آن در هنگام سرطان بد کار کند، و بنابراین نباید از این جهت باعث خطری شود.

دانشمندان همچنین ثابت کردند که این گلبول‌های قرمز قادر به حمل اکسیژن هستند و به محرک‌های زیستی درست مانند گلبول‌های قرمز واقعی پاسخ می‌دهند. نزدیک به دوسوم آنها هیچ هسته‌ای ندارند که نشان می‌دهد آنها گلبول‌های قرمز بالغ کاملا رسیده‌ای هستند و پژوهشگران امیدوارند این نسبت را به 100 درصد نزدیک‌تر کنند. بعلاوه شاید این امکان وجود داشته باشد که از سلول‌های بالغ برنامه‌ریزی مجدد شده که به سلول‌های چندکاره القایی هم معروف‌اند، خون به وجود آورد. با این کار می‌توان بعضی از ایرادهای اخلاقی استفاده از بافت جنینی را هم دور زد.

مشاهده روند تولید گلبول‌های خون

از سوی دیگر در جدیدترین یافته‌ها دانشمند‌ان با ابداع یک فناوری جدید موفق شدند روند رشد گلبول‌های خون را مشاهده کنند. دانشمند‌ان آلمانی با استفاده از یک فناوری جدید تصویربرداری موفق شدند رشد یک سلول منفرد و تبدیل آن به گلبول‌های خونی را مشاهده کنند. مشاهده این فرآیند در واقع درک محققان را از سلول‌های بنیادی و نحوه عملکرد آنها افزایش می‌دهد. یافته اخیر نیز به نوعی به دانشمند‌ان امکان خواهد داد که در آینده نزدیک بتوانند برای بیمارانی که نیاز به پیوند خون دارند،‌ در آزمایشگاه خون مناسب تولید کنند. دانشمندان به دنبال این هستند که دریابند که خون در واقع در جریان تولید شدن از چه منبعی و گلبول‌های قرمز از کدام نوع از سلول‌های جنینی نشات می‌گیرند. فناوری نوین ابداع شده امکان می‌دهد تا دانشمندان صدها هزار سلول را در طول یک هفته به صورت لحظه‌ای ردیابی کرده و زیر نظر داشته باشند.

پونه شیرازی