افشانه‌های تنفسی سازگار با محیط زیست

کشورهای عضو پروتکل مونترال برای حذف فریون‌ها در بخش تولید افشانه‌های دارویی در نشست‌های ادواری خود متعهد شده‌اند تا نسبت به تدوین و اجرای استراتژی ملی متناسب با شرایط و نیاز‌های خاص هر کشور برای هدایت فعالیت‌ها در مسیر انتقال به سمت جایگزینی کامل افشانه‌های مبتنی بر فریون‌ها به افشانه‌های غیر فریونی اقدام کنند.

دکتر ابراهیم حاجی‌زاده مدیر ملی برنامه اجرایی پروتکل مونترال در کشور با اعلا‌م این مطلب اضافه کرده است: با توجه به شرایط خاص کشور‌های مشمول ماده 5 پروتکل مونترال، کشور‌های در حال توسعه با سرانه مصرف کمتر از سه‌دهم کیلوگرم برای مواد پیوست «الف» پروتکل مونترال شامل فریون‌ها در زمان‌پذیرش پروتکل و به منظور فراهم‌سازی امکان تامین و مصرف فریون‌ها برای تولید افشانه‌های تنفسی به منظور برآورد نیاز‌های داخلی این کشور‌ها، پروتکل مونترال به این کشور‌ها اجازه می‌دهد تا با یک تاخیر زمانی 10 ساله در مقایسه با کشور‌های توسعه یافته نسبت به کاهش و حذف فریون‌های خود اقدام کنند. بر همین اساس، این کشور‌ها ‌باید تا اول ژانویه سال 2010 میلادی نسبت به حذف کامل فریون‌ها از چرخه تولید صنعتی و خدماتی خود اقدام کنند.

وی ادامه داد: ‌در پاسخ به تصمیمات اعضای پروتکل مونترال در زمینه جایگزینی فریون‌ها در بخش تولید افشانه‌های تنفسی، کشور ایران نیز به عنوان یکی از اعضای این پروتکل، از طریق نهاد هماهنگ‌کننده برنامه‌های پروتکل مونترال یعنی سازمان حفاظت محیط زیست (دفتر حفاظت لایه ازن) و با همکاری و مشارکت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان توسعه صنعتی ملل متحد و برنامه محیط زیست ملل متحد، استراتژی ملی برای حذف و جایگزینی افشانه‌های مبتنی بر فرون‌ها را در کشور تدوین کرد.

وی اظهار کرد:‌ این استراتژی سال 1386 (2007 میلادی) به تصویب نشست 52 کمیته اجرایی صندوق کمک‌های چند جانبه پروتکل مونترال رسید. اجرای این استراتژی از همان سال در چارچوب یک تفاهمنامه مشترک مابین دولت ایران و دفتر منطقه‌ای برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد در بانکوک آغاز شده و با همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، شرکت سینا دارو به‌عنوان تنها صنعت تولیدکننده حائز شرایط افشانه‌های دارویی تنفسی کشور و دیگر نهاد‌های ذی‌ربط در حال انجام است.

دکتر ابراهیم حاجی‌زاده، مدیر ملی برنامه اجرایی پروتکل مونترال در کشور گفت: استراتژی ملی ایران برای حذف افشانه‌های دارویی مبتنی بر فریون‌ها برای یک دوره زمانی تا سال 2010 میلادی برنامه‌ریزی شده است. اطلاع‌رسانی و آموزش به‌عنوان یکی از ارکان کلیدی و مهم استراتژی ملی محسوب می‌شود که انجام آن برای دستیابی به حذف کامل و پایدار افشانه‌های مبتنی بر فریون‌ها از چرخه تولید و مصرف داخلی ضروری است. وی تاکید کرد: برای تحقق اهداف آموزشی و اطلاع‌رسانی، همکاری نزدیک و تنگاتنگ وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکی، جامعه تخصصی پزشکی و داروسازی و بیماران تنفسی و دیگر نهاد‌های ذی‌ربط امری لازم و ضروری است.

دکتر اکبر عبداللهی اصل، مدیر کل نظارت بر امور دارو و مواد مخدر وزارت بهداشت نیز دراین ارتباط گفت: وزارت بهداشت به عنوان متولی سلامت در کشور همزمان با انجام وظایف خود در امر نظارت و تامین داروهای مصرفی در بیماری‌های تنفسی با کیفیت و شرایط مناسب، موظف به همکاری با اقدامات مرتبط با سلامت محیط زیست از جمله پروتکل مونترال است.

وی افزود: افشانه‌های تنفسی به عنوان یکی از اشکال دارویی موثر با کمترین عوارض جانبی از مهم‌ترین درمان‌های رایج برای درمان بیماری‌های تنفسی است که در مصرف هر واحد آن حدود 20 گرم گاز فریونCFC  به عنوان حامل دارو به کار رفته است. با توجه به 8 میلیون عدد مصرف انواع افشانه‌های تنفسی در سال گذشته در کشور که حدود 70 درصد آن تولید داخل است، سالانه حدود یکصد تنCFC  در کشور در این خصوص مصرف و آزاد می‌شود.

وی ادامه داد: با توجه به تعهدات کشور مبنی بر حذف و جایگزینی فلوروکلروکربن‌ها از صنایع مختلف کشور از جمله صنایع داروسازی، وزارت بهداشت نیز اقداماتی را در راه تسهیل ثبت فرآورده‌های فاقد CFC  و ممنوعیت ثبت انواع وارداتی واجد CFC  انجام داده است و هر نوع همکاری لازم را‌ برای اجرای تعهدات پروتکل مونترال در کشور خواهد کرد.

تولید افشانه‌های تنفسی

ایران درخصوص عمل به تعهدات خود در قبال حذف مصرف فریون‌ها در بخش تولید افشانه‌های تنفسی با همکاری آژانس اجرایی یونیدو (سازمان توسعه صنعتی ملل متحد)، یونپ (برنامه محیط زیست ملل متحد) و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی طرحی را برای حذف مصرف فریون‌های 11 و 12 در کارخانه سینا دارو در سال 2007 میلادی به تصویب نشست 52 کمیته اجرایی پروتکل مونترال رسانید.

عملیات اجرایی این طرح در قالب انتقال فناوری غیرفریونی مبتنی بر هیدروفلروآلکان‌ها به کارخانه داروسازی سینا دارو در حال انجام است.

با تغییر خط تولید این کارخانه، محصول جدید افشانه‌های تنفسی غیرفریونی جایگزین محصول مبتنی بر فریون خواهد شد. از این رو به منظور ایجاد اعتماد نسبت به کارایی و اثر بخشی افشانه جدید در بیماران تنفسی و مبتلایان به آسم که از محصولات فریونی استفاده می‌کنند، برنامه جامعی برای آموزش و اطلاع‌رسانی به جامعه پزشکی و دارویی، ‌انجمن‌های تخصصی آسم و بیماری‌های ریوی، بیماران و خانواده‌های آنها و دیگر نهادها و سازمان‌های دولتی و غیردولتی متولی سلامت و بهداشت جامعه تهیه شده که به عنوان بخشی از طرح یاد شده در حال اجراست.

با توجه به این‌که تامین افشانه‌های تنفسی متناسب با تقاضا و نیاز جامعه بیماران آسمی‌ و تنفسی امری مهم و حیاتی است، ‌تضمین تامین بموقع و به مقدار نیاز این محصول، نیازمند بازنگری در مقررات پروتکل مونترال برای کنترل مصارف ضروری فریون‌ها در بخش تولید افشانه‌های تنفسی است.

از این‌رو و برای اطمینان از عدم بروز اثرات منفی کنترل این مواد در بخش تولیدات افشانه‌های تنفسی در دوره انتقال به سمت افشانه‌های غیرفریونی، اعضای پروتکل مونترال در بیستمین نشست خود از کشورهای مشمول ماده 5 پروتکل (کشورهای در حال توسعه) تولیدکننده افشانه‌های تنفسی درخواست کردند تا میزان فریون مورد نیاز کشور‌های خود برای تامین نیازهای ضروری کشور به افشانه‌های تنفسی را در قالب یک برنامه زمانبندی مشخص به دبیرخانه ازن ارسال کنند.در این خصوص دولت ایران نیز در ابتدای ژانویه سال 2009 میلادی با همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و شرکت سینا دارو سند ملی ایران در زمینه درخواست برای تامین فریون‌های مورد نیاز در سال 2010 را برای تضمین تولید مقادیر ضروری افشانه‌های تنفسی فریونی به دبیرخانه ازن تسلیم کرد.

با تصویب این درخواست ایران امکان خواهد داشت تا نسبت به تولید افشانه‌های تنفسی فریونی برای تامین نیازهای ضروری کشور به این ماده در جریان انتقال فناوری اقدام کند.

اطلاع‌رسانی و آموزش برای حذف افشانه‌های دارویی فریونی

اولین کارگاه اطلاع‌رسانی حذف و جایگزینی افشانه‌های تنفسی مبتنی بر فریون‌ها در این خصوص در سازمان حفاظت محیط زیست برگزار شد، چرا که ایران جزو کشور‌های تولیدکننده افشانه‌های تنفسی دارویی است و باید در این زمینه اقدام به اطلاع‌رسانی و آموزش تمام ذی‌نفعان این صنعت کند. بر اساس گزارش دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست در تولید افشانه‌های تنفسی دارویی، کلروفلوروکربن‌ها یا فریون‌های 11 و 12 به عنوان ماده افشاننده و عامل سوسپانسیون مورد استفاده قرار می‌گیرند. محصولات تولیدی داخلی که مبتنی بر فریون هستند در سطح گسترده‌ای در درمان بیماری‌های ریوی و آسم در تمام مقاطع سنی جامعه به‌کار رفته و صرفا برای مصرف داخلی عرضه می‌شوند. بخشی از نیاز داخلی کشور به افشانه‌های دارویی نیز از طریق واردات از کشور‌های تولیدکننده این محصولات تامین می‌شود. به منظور حذف مصرف فریون‌ها در تولید افشانه‌های تنفسی در کشور، طرحی در سال 1386 (2007 میلادی)‌ تدوین و به تصویب کمیته اجرایی پروتکل مونترال رسید. در قالب این طرح مقرر شده است شرکت لابراتوارهای سینا دارو به‌عنوان تنها صنعت تولید کننده حائز شرایط افشانه‌های دارویی تنفسی کشور به فناوری جایگزین مبتنی بر هیدروفلوروآلکان‌ها (HFA) مجهز شده و تمام تجهیزات مبتنی بر فریون‌ها تا سال 2010 میلادی از خط تولید این کارخانه جمع آوری شود.

با توجه به افزایش چشمگیر موارد بیماری‌های آسم و ریوی در سال‌های اخیر و ضرورت تامین نیاز‌های بیماران تنفسی و همچنین با در نظر گرفتن کاهش دسترسی به فریون‌ها برای تولید افشانه‌های تنفسی ناشی از کاهش عرضه این مواد در بازار اروپا، کشور‌های عضو پروتکل مونترال موافقت کرده‌اند تا استفاده از افشانه‌های تنفسی مبتنی بر فریون‌ها برای مدت مشخصی به‌عنوان یک مصرف ضروری در درمان بیماری‌های ریوی و آسم قلمداد شده و در نتیجه کاربرد مواد افشاننده فریونی در تولید افشاننده تنفسی مشمول مقررات و ضوابط مربوط به مصارف ضروری شده است.

براساس مقررات پروتکل در زمینه معافیت‌های مربوط به مصارف ضروری، کاربرد مواد فریونی تا زمانی مجاز است که مواد یا فرمولاسیون‌های جایگزین قابل قبولی برای این مواد معرفی نشده باشد. در حال حاضر مواد و فناوری‌های جایگزین برای افشانه‌های فریونی معرفی شده و موجود هستند که از جمله مناسب‌ترین آنها افشانه‌های تنفسی مبتنی بر پودر خشک)DPI(  و هیدروفلوروآلکان‌ها)HFA(  هستند. با این حال بررسی‌ها نشان داده است که برای بیشتر بیماران تنفسی، افشانه‌های تنفسی جایگزین دارای ویژگی‌های متفاوتی در مقایسه با افشانه‌های تنفسی مبتنی بر فریون‌ها هستند. بر این اساس و با تصویب طرح حذف و جایگزینی فریون‌ها در خط تولید افشانه‌های تنفسی در شرکت سینا دارو، استراتژی ملی کشور برای حذف افشانه‌های مبتنی بر فریون‌ها نیز در سال 1386 (2007 میلادی) تدوین شد. این استراتژی با در نظر گرفتن رهیافت‌های درمانی و عادت‌های دارویی رایج در کشور برای درمان بیماری‌های تنفسی تهیه شده است. در تهیه استراتژی ملی به شیوه‌های بین‌المللی رایج در مدیریت بهینه بیماری‌های تنفسی نیز توجه شده است.

بررسی‌های انجام شده توسط انجمن آسم و آلرژی ایران و انجمن ریه و بیماری‌های تنفسی نشانگر آن است که حدود 10 درصد از جمعیت ایران (حدود 7 میلیون نفر) را بیماران آسمی ‌تشکیل می‌دهند که تشخیص و درمان این بیماری شامل همه موارد آسم در جامعه نیستند. به عنوان یک اصل عمومی، بیماران تنفسی همانند بسیاری از بیماران دیگر مبتلا به بیماری‌های مزمن به آن دسته از شیوه‌های درمانی که تاثیرگذاری آنها در بهبود شرایط فردی بیمار در طولانی مدت محرز شده باشد، عادت می‌کنند. با در نظر گرفتن این موضوع که اثربخشی فعالیت‌های مربوط به جایگزینی داروهای تنفسی در بلند مدت نیازمند توجه به عادت‌های دارویی و تمایل بیماران تنفسی به استفاده از افشانه‌های جایگزین مبتنی بر هیدروفلوروآلکان‌ها است، از این رو تدوین و اجرای یک برنامه جامع در زمینه اطلاع‌رسانی به جامعه پزشکی و دارویی و آگاه‌سازی بیماران تنفسی از ویژگی‌ها و تاثیرات داروی جایگزین به‌عنوان یکی از ارکان کلیدی استراتژی ملی در نظر گرفته شده است. بر این اساس، فعالیت‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی برای معرفی افشانه جایگزین مبتنی بر مواد غیر فریونی به جامعه پزشکی  دارویی و گروه بیماران تنفسی در عین حال که یک امر ضروری به نظر می‌رسد، همراه با چالش‌های بسیاری نیز است. اولویت اصلی در این زمینه با آگاهی‌رسانی به پزشکان، داروسازان، بیماران و خانواده‌های آنها، انجمن‌های تخصصی آسم و بیماری‌های ریوی، نهادهای مسوول تضمین سلامت و بهداشت جامعه و به‌طور کلی جامعه پزشکی و بهداشتی است.

بررسی‌ها نشان داده ارائه آموزش به بیماران تنفسی و آسمی ‌باعث کاهش50  درصدی دوره‌های حاد بیماری آسم و در نتیجه بهبود قابل توجه کیفیت زندگی بیماران شده است.

باتوجه به این موارد و به‌منظور انتقال اطلاعات مورد نیاز در زمینه افشانه‌های تنفسی جایگزین، برگزاری 2 کارگاه مرکزی اطلاع‌رسانی در چارچوب برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی در نظر گرفته شده است. هدف اصلی از برگزاری این کارگاه‌ها انتقال این پیام مهم به کلیه نهاد‌ها و متولیان بهداشت و سلامت کشور، جامعه پزشکی و دارویی، پرستاران، انجمن‌های تخصصی آسم و بیماری‌های ریوی و دیگر نهاد‌ها و سازمان‌های ذی‌ربط است که حذف افشانه‌های فریونی و روی‌آوری به افشانه‌های غیرفریونی به‌عنوان یکی از تعهدات کشور برای حفظ لایه حیات بخش کره زمین و تامین بهداشت و سلامت جامعه امری ضروری بوده و تمامی بیمارانی که از افشانه‌های دارویی فریونی استفاده می‌کنند در نهایت مجبور به روی‌آوری به افشانه‌های غیر فریونی خواهند بود. تمام نهاد‌ها و سازمان‌های ذی‌ربط ‌باید آمادگی و پیش آگاهی لازم برای کمک به بیماران آسمی‌ و تنفسی در جریان این انتقال را داشته باشند. تحقق این هدف نیازمند مشارکت و همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، نهاد‌ها و متولیان بهداشت و سلامت در کشور، انجمن‌های تخصصی، پزشکان، داروسازان و عموم جامعه است.

برنامه‌های اطلاع‌رسانی و مشارکتی 

با توجه به این نکته که در عمل، امکان انتقال اطلاعات در زمینه افشانه‌های جایگزین به تمام افرادی که مستقیم در ارتباط با بیماران ریوی هستند وجود ندارد، مکانیسم اتخاذ شده در برنامه ملی اطلاع‌رسانی به این ترتیب است که ابتدا با جلب مشارکت و همکاری تعدادی از افراد و نهاد‌های ذی‌ربط در سطح ملی (به‌عنوان مربیان سطح اول) و ارائه اطلاعات و وسایل آموزشی به آنها در زمینه ویژگی‌ها و چگونگی کاربرد افشانه‌های غیرفریونی، ظرفیت‌های لازم در این زمینه به‌وجود آمده و به‌دنبال آن، این مربیان با آموزش مربیان سطح دوم و سوم در سطح استان‌ها و شهرستان‌ها امکان اشاعه اطلاعات و آگاهی‌رسانی در سطح محلی را به جامعه بیماران تنفسی و مبتلایان به آسم فراهم می‌آورند. برای این منظور برگزاری 2 کارگاه آموزشی و اطلاع‌رسانی در تهران در برنامه کاری استراتژی ملی کشور برای حذف افشانه‌های فریونی قرار گرفته است.

اولین کارگاه اطلاع‌رسانی در زمینه حذف افشانه‌های فریونی در تاریخ 18 اسفند در پارک پردیسان تهران برگزار شد که نمایندگان انجمن‌های تخصصی ریوی و دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور در آن شرکت داشتند. هدف از این کارگاه فراهم‌سازی زمینه‌ای برای جلب همکاری و مشارکت نهاد‌ها و دست‌اندرکاران بهداشت و سلامت کشور در اجرای برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی در چارچوب این مکانیسم و ارائه اطلاعات پایه در زمینه ساختار و چگونگی اجرای استراتژی ملی برای جایگزین افشانه‌های فریونی در کشور است. انتظار می‌رود با برگزاری این کارگاه‌های اطلاع‌رسانی و آموزشی، زمینه‌های لازم برای برگزاری کارگاه‌های مشابه در استان‌ها و شهرستان‌ها فراهم آمده و اطلاعات مورد نظر آموزشی و پیام‌های بهداشتی کلیدی بتدریج در قالب یک شبکه فراگیر ملی در اختیار افرادی که مستقیم با بیماران تنفسی و آسمی‌ در ارتباط هستند، قرار گیرد. بدین ترتیب انتظار می‌رود نتایج این فعالیت‌ها در نهایت به ادغام استراتژی ملی در برنامه ملی مبارزه با آسم و بیماری‌های ریوی بینجامد.

اهداف اصلی از اجرای برنامه آموزش

در گزارش سال 2002 برنامه جهانی مبارزه با آسم (GINA) توجه به آموزش بیماران آسمی‌ و خانواده‌های آنها به عنوان یکی از اهدف اصلی برنامه کنترل آسم در سطح بین‌المللی و منطقه‌ای مورد تاکید قرار گرفته است. در این زمینه، ضرورت دارد متخصصان و جامعه تخصصی پزشکی و دارویی در تدوین استراتژی‌های راهبردی برای اجرای برنامه‌های آموزشی در سطح منطقه‌ای و محلی همکاری نزدیکی با نهادها و سازمان‌های متولی امر سلامت در جامعه داشته باشند.

براساس گزارش‌های دفتر حفاظت لایه ازن، نیل به این هدف نیازمند ایجاد سیستمی‌ برای تبادل‌نظر و برقراری ارتباط مستمر مابین انجمن پزشکان عمومی، انجمن‌های تخصصی آسم و آلرژی و بیماری‌های ریه و دیگر انجمن‌های دارویی و پزشکی است. چنین سیستمی، این اطمینان را به‌وجود می‌آورد که اطلاعات کافی و درست در زمینه محصول جدید دارویی در اختیارکلیه متخصصان و متولیان بهداشت و سلامت در جامعه قرار گرفته و بیماران تنفسی از طریق مطالب آموزشی و توسط پزشکان در حین مطالعه از ویژگی‌های دارویی افشانه تنفسی جایگزین آگاه می‌شوند. این موضوع از آن جهت حائز اهمیت است که بدین ترتیب اعتماد کافی در بیماران تنفسی برای استفاده از داروی جدید ایجاد می‌شود. با این‌که معمولا تجویز دارو توسط پزشک انجام می‌شود، اما بیماران نیز انتظار دارند توضیحات کافی در مورد داروی تجویز شده به بیمار داده شود. این موضوع وقتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که داروی تجویز شده نوع جدیدی از داروی رایج قبلی باشد. بررسی‌ها نشان داده است وقتی تجویز افشانه‌های دارویی غیر فریونی همراه با توضیحات کافی به بیمار صورت می‌پذیرد، اغلب بیماران با رغبت بیشتری داروی جدید را پذیرفته و استفاده می‌کنند.

حمیده سادات‌هاشمی