چاه ‌نیمه،‌ نگین ‌سبز ‌سیستان

مجتمع بقیه‌الله الاعظم عج چاه نیمه دانشگاه زابل را باید یکی از خدمات ارزشمند در منطقه سیستان قلمداد کرد‌. ‌موقعیت ویژه این پژوهشکده از نظر استقرار در حاشیه شاخه اصلی ورودی رودخانه هیرمند به داخل خاک ایران و همچنین مخازن عظیم آب چاه نیمه‌های زابل با حجم نهایی بیش از یک میلیارد و 500 میلیون مترمکعب بسیار حائز اهمیت است.

چاه نیمه چاله‌های طبیعی بزرگی در فاصله 50 کیلومتری شهر زابل است و آب مازاد رودخانه هیرمند به وسیله کانالی به آن هدایت می‌شود. در مواقع کم‌آبی، آب شرب و قسمتی از آب کشاورزی سیستان از این دریاچه مصنوعی تامین می‌شود. براساس مطالعات و نظرات کارشناسی، محققان ژاپنی و طراحان چاه نیمه، به منظور کمک به حفظ، نگهداری و جلوگیری از آلودگی، پر شدن و شور شدن آب چاه نیمه که ناشی از فرسایش بادی و انتقال ذرات خاک و شوره سطح اراضی اطراف خواهد بود، دستگاه‌های مسوول باید تا شعاع 3 کیلومتر در ساحل چاه نیمه به کاشت درخت و ایجاد فضای سبز اقدام کنند که البته اقدامات به عمل آمده از سوی دانشگاه در مجموعه چاه نیمه (از قبیل جلوگیری از فرسایش خاک و پر شدن مخازن چاه نیمه، ایجاد محیط‌زیست لازم برای حضور پرندگان کمیاب و نادر مهاجر به منطقه، ایجاد چشم‌اندازهای طبیعی مناسب، فراهم کردن زمینه لازم برای بهره‌برداری از پتانسیل اقتصادی منابع آب چاه نیمه و محیط اطراف آن، تغییر و پیشرفت سطح فرهنگ و زندگی عموم مردم منطقه که نمی‌توان برای آن معادل ریالی محاسبه کرد) از مهم‌ترین منافع زیست‌محیطی این طرح عظیم است.

با توجه به اهمیت متمرکز نمودن فعالیت‌های رشد و توسعه اقتصادی به سمت عدالت اجتماعی و کاهش فاصله میان درآمدهای طبقات و رفع محرومیت از قشر کم‌درآمد و همچنین اهتمام به توسعه و عمران روستاها، توجه به معیشت روستاییان و با توجه به شرایط ویژه منطقه سیستان از نظر همجواری با کشورهای افغانستان و پاکستان و همچنین ضعف شرایط تولیدی و اقتصادی منطقه و کمبود فرصت‌های شغلی در بخش‌های مختلف کشاورزی، صنعتی و... دانشگاه زابل به کمک بستر مناسب و منحصر به فرد در مقایسه با دیگر دانشگاه‌های کشور و به تایید بسیاری از مسوولان بلندپایه نظام، در حرکتی بی‌نظیر، به تاسیس این مجتمع اقدام کرده است که از نظر وسعت و ویژگی‌های زیست‌محیطی و توسعه‌ای نه‌تنها در جنوب شرق بلکه در کل کشور نیز کم‌نظیر است.

این مجتمع بزرگ و کم‌نظیر در کنار آب‌های فیروزه‌ای مخازن چاه نیمه سیستان در زمینی به مساحت بیش از 5000 هکتار واقع شده است و در فهرست بزرگ‌ترین اردوگاه‌های فرهنگی  پژوهشی جنوب شرق کشور قرار دارد. به دلیل تنوع امکانات فراهم شده در این مجموعه از قبیل باغ‌وحش (اولین باغ‌وحش تحقیقاتی کشور) موزه تاریخ طبیعی (تنها موزه تاریخ طبیعی در سطح استان)، ایجاد آسمان‌نما و رصدخانه، میادین مختلف ورزشی، آسایشگاه‌های مجهز با ظرفیت 600 تا 800 نفر جمعیت، سوئیت‌های مجهز، کارخانه‌های سنتی، پارک جنگلی، آبنما، مزارع و باغات، ایستگاه هواشناسی تمام اتوماتیک، نهالستان با تنوع گل‌های زینتی و دیدنی، کشت‌های خارج از فصل با استفاده از گلخانه و کشت تونلی، اجرای آبیاری‌های تحت فشار (قطره‌ای، بارانی و کوزه‌ای) در مزارع و باغات، طرح‌های پژوهشی باغ پسته، زیتون، خرما و انگور، پرورش شتر و گوسفند شرایط مناسب آموزشی، پژوهشی و فرهنگی  تفریحی را برای دانشجویان، استادان، مردم و مسوولان ایجاد کرده است.

این مجتمع با داشتن امکانات رفاهی مناسب و همچنین مکان‌های دیدنی از قبیل باغ‌وحش، موزه تاریخ طبیعی و دریاچه قو، مکان بسیار مناسبی برای گذراندن اوقات فراغت مردم منطقه و دیگر نقاط کشور که از سیستان بازدید می‌کنند، می‌باشد به طوری که فقط در ایام تعطیلات نوروزی سال 86 حدود 350 هزار نفر از مردم منطقه و میهمانان از آن بازدید کردند.

پژوهش‌های نوین در یک مجموعه

مجتمع چاه نیمه شامل پژوهشکده‌های دام‌های خاص، کشاورزی و تالاب بین‌المللی هامون است‌.

استفاده مناسب از امکانات و پتانسیل‌های کشاورزی استان سیستان و بلوچستان که به علت برخورداری از اقلیم‌های متفاوت گرمسیری، نیمه گرمسیری، نیمه سردسیری، سردسیری و توانایی عرضه محصولات کشاورزی از قبیل موز، انبه، خربزه درختی، گیاهان دارویی، گل، گیاهان زینتی و همچنین تولید محصولات خارج از فصل، به هندوستان کوچک معروف است، از جمله ویژگی‌های منطقه چاه نیمه هستند. تغییر الگوی کشت منطقه با اجرای پروژه‌های آبیاری قطره‌ای و کشت‌های گلخانه‌ای به منظور مقابله با اثرات ناشی از خشکسالی و استفاده از منابع آب و خاک از جمله اقدامات صورت گرفته در بخش کشاورزی در این مجتمع بوده است‌.‌ در حال حاضر و با تلاش پژوهشکده کشاورزی، گسترش باغات انگور این منطقه از 2 هکتار به ‌200 ‌هکتار رسیده است که در این میان باید ایجاد قلمستان انگور و کاشت درختان پسته و زیتون و آلوزرد، انجیر، عناب و نخل را هم از دیگر اقدامات صورت گرفته طی 3 سال گذشته در بخش کشاورزی این مرکز دانست‌.‌ همچنین با توجه به نقش گیاهان دارویی کاشت بیش از ‌200 ‌گونه گیاهان دارویی ازقبیل چای ترش، زردچوبه و زنجبیل، ‌گسترش گلخانه‌ها از دیگر اقدامات صورت گرفته از سوی پژوهشکده کشاورزی هستند.

اجرای طرح پرورش شترمرغ یکی از قدامات موثر در پژوهشکده دام‌های خاص چاه نیمه است که برای اولین بار و با همکاری مرکز تحقیقات امور دام استان تهران به منظور اجرای انواع طرح‌های تحقیقاتی روی شترمرغ و سپس ترویج پرورش این گونه غیرمرسوم در سطح منطقه و استان برای افزایش گوشت و درآمد روستاییان به اجرا درآمد که در نوع خود بی‌نظیر است.

در این راستا، دانشگاه زابل تجربیات خود را به دانشگاه پاکستان نیز منتقل کرده است‌. به منظور احیا و اصلاح نژاد گاو سیستانی نیز طرح پرورش ‌این نوع دام اجرا شده است که این موضوع با توجه به خشکسالی‌های اخیر در سیستان نقش شایانی در بهبود اقتصاد خانواده‌های روستایی منطقه داشته است‌. همچنین پرورش مرغ بومی و بوقلمون و دیگر پرندگان بومی از دیگر اقدامات صورت گرفته مجتمع پژوهشکده دام‌های خاص زابل در 3 سال اخیر هستند.

مرکز تحقیقات و باغ‌وحش پژوهشکده دام‌های خاص نیز در نوع خود بی‌نظیر است؛ به طوری که به عنوان تنها مرکز دارای مجوز رسمی از سازمان محیط‌زیست در کشور است‌.‌

‌در این مجتمع، گونه‌های نادر جانوری از قبیل خرس سیاه وجود دارد که در کل کشور فقط یک گونه که آن هم در این مجتمع است، ضمن آن که همه حیوانات از قبیل تمساح پوزه کوتاه، شیر آفریقایی، سنجاب، ببر، پلنگ، انواع مارها و پرندگان، ‌در این مرکز نگهداری می‌شود‌.‌

افزایش امید به زندگی و تقویت انگیزه‌های سازندگی و سرمایه‌گذاری در منطقه یکی از دستاوردهای مبارک مجتمع چاه نیمه است که همه این جذابیت‌ها موجب شده‌اند این مجتمع نقش بسیار مهم در زندگی مردم و در بحث گردشگری در ایام مختلف سال بویژه نوروز داشته باشد؛ به طوری که از سراسر کشور پذیرای مهمانان نوروزی است‌.

بهاره صفوی