یک درمان پایدار

جراحی آب مروارید امروزه در دنیا با بهره‌گیری از چه تکنیک‌هایی انجام می‌شود؟

عمل جراحی آب مروارید با روش قدیمی زمانی به کار می‌رود که عدسی بسیار سفت شده باشد و امواج به کار رفته در Phacoemulsification قادر به شکستن آن به ذرات ریزتر نباشد.

در روش عمل جراحی آب مروارید با روش قدیمی Extracapsular cataract extraction یک برش بزرگ به اندازه حدود 12 میلیمتر روی لبه قرنیه ایجاد می‌شود و هسته عدسی به طور کامل خارج می‌گردد، سپس عدسی داخل چشمی در درون چشم جای‌گذاری می‌شود و محل برش با 12 عدد بخیه بسیار ظریف دوخته شده است. به دلیل استفاده از این تعداد بخیه در این نوع عمل، شماره آستیگماتیسم قابل توجهی ایجاد می‌شود که سبب تاری دید در هفته‌های نخست پس از عمل می‌شود. با برداشتن همه یا تعدادی از بخیه‌ها طی 2 تا 3 ماه از میزان آستیگمات کاسته می‌شود و بینایی بهبود می‌یابد.

این شیوه‌ دچار چه تحولاتی شده است؟

پیشرفت فناوری و نیاز روزافزون به دید بهتر و کامل‌تر از یک‌سو و بهبود شگرف تکنیک‌های عمل جراحی آب مروارید از طرف دیگر سبب شده تا آب مروارید در مراحل ابتدایی‌تری نسبت به یکی 2 دهه قبل مورد مداوا قرار گیرد. آنچه امروزه با صراحت گفته می‌شود، این است که موعد عمل جراحی تابعی از نیازهای بینایی روزمره بیمار است که در افراد مختلف کاملا متفاوت است و بر این اساس، موعد عمل جراحی از یک بیمار به بیمار دیگر فرق خواهد کرد.

به عنوان مثال یک آب مروارید مختصر در فردی که شغلش رانندگی است و نیازی که وی به دید خوب در شب و روز دارد، ایجاب می‌کند سریع‌تر مورد عمل جراحی قرار گیرد و در مقابل یک خانم خانه‌دار با آب مروارید متوسط که از عهده فعالیت‌های روزمره خود بخوبی بر‌می‌آید، این امکان را دارد که تا مدت‌ها عمل را به تاخیر بیندازد. پس به صورت یک قانون کلی می‌توان گفت که هر زمان آب مروارید، بینایی را در حدی کاهش دهد که انجام امور روزمره فرد را مختل کند، آن موقع زمان عمل جراحی خواهد بود.

چرا گفته می‌شود اجازه ندهید آب مروارید به مراحل کاملا رسیده پیشرفت کند؟

زیرا این نوع آب مروارید به قدری باعث افت دید می‌شود که تقریبا با نیازهای زندگی امروزی ما منافات دارد. از سوی دیگر عمل جراحی آب مروارید رسیده با تکنیک‌های روز که عمدتا به صورت استفاده از سیستم‌های فیکوامولسیفیکاسیون و برش کوچک انجام می‌گیرد، بسیار مشکل و گاهی غیرقابل انجام می‌شود که در این صورت نوع عمل به روش‌های قدیمی‌تر که با برش بزرگ و استفاده از بخیه‌های متعدد است، تغییر می‌یابد. بنابراین زمان نقاهت و برگشت دید طولانی و به 2 تا 3 ماه افزایش خواهد یافت.

همچنین آب مروارید کاملا رسیده، خطری برای ایجاد آب سیاه در چشم محسوب می‌شود که بیمار را مجبور به عمل در شرایط اضطراری می‌کند که مطمئنا انجام آن در شرایط اضطرار، از کیفیت آن خواهد کاست.

آیا عمل آب مروارید می‌تواند جایگزین دیگر شیوه‌های درمانی برای رفع عیوب انکساری چشم شود؟

بعضی از افراد که خواهان تصحیح عیوب انکساری مانند نزدیک‌بینی یا دوربینی هستند و درجات خفیفی از آب مروارید در چشمشان وجود دارد، می‌توانند به جای انجام اعمال جراحی لیزر و لیزیک، عمل آب مروارید را به صورت زودرس انجام دهند. عمل آب مروارید و جای‌گذاری لنز مصنوعی داخل چشمی مناسب می‌تواند بخش عمده‌ای از عیب انکساری را همزمان با درمان آب مروارید برطرف کند.

برای انجام این جراحی از بی‌حسی موضعی استفاده می‌شود. هنگام این عمل، فرد کاملا بیدار و هوشیار است، اما ممکن است بنا به درخواست بیمار یا صلاحد‌ید پزشک از داروهای آرام‌بخش ضعیف استفاده شود. این جراحی معمولا 20 تا 30 دقیقه طول می‌کشد و پس از آن بیمار برای یک ساعت تحت مراقبت قرار می‌گیرد و سپس می‌تواند به منزل برود.

جراحی به روش فیکو چگونه انجام می‌شود؟

متداول‌ترین برش برای انجام این عمل، یعنی یک برش 3 میلی‌متری است. این برش به دلیل کوچک بودن احتیاجی به بخیه و ترمیم ندارد و پس از عمل خود به خود بهبود می‌یابد.

در روشPhacoemulsification از امواج اولترا سونیک (مافوق صوت) برای شکستن عدسی به ذرات ریزتر استفاده می‌شود. این ذرات سپس با کمک یک لوله مکشی بیرون آورده می‌شوند. قسمت خلفی کپسول عدسی دست‌نخورده در جای خود می‌ماند تا عدسی مصنوعی روی آن کار گذاشته شود.

BSS چه نوع ترکیبی است و چرا در جراحی به روش فیکو استفاده می‌شود؟

سال 1950 نرمال سیالین Normal saline به عنوان مایع شستشودهنده داخل چشمی کاربرد داشت؛ ولی سال 1960 دیده شد که این مایع به سلول‌های آندوتلیوم قرنیه که وظیفه حفظ شفافیت قرنیه را دارند، صدمه می‌زند. لذا مایع BSS ابداع شد که از نظرPH ، اسمولاریته مشابه زلالیه چشم بود. سال 1981 باضافه کردن موادی مثل گلوکز (به عنوان ماده مغزی سلول‌ها)، گلوتاتیون (آنتی‌اکسیدان)، بی‌کربنات سدیم (بافر) منجر به بهبود کیفیت مایع شستشودهنده داخل چشمی شدند و آن را BSS-PIUS نامیدند.

گویا پس از مدتی، متخصصان متوجه ایرادات ناشی از کاربرد این مایع در جراحی فیکو شده‌اند.

سال 1990 عمل جراحی فیکوامولیسیفیکاسیون شایع شد. طی این جراحی، به سلول‌های آندوتلیوم قرنیه به دلیل انرژی امواج ماورای صوت، ذرات و قطعات معلق درداخل چشم و جریان‌های مایع صدمه می‌رسد. درحال‌حاضر برای جلوگیری از این عوارض از ژل‌های داخل چشمی استفاده می‌شود، ولی این مواد حین جراحی شسته شده، از چشم خارج می‌شوند و خاصیت محافظتی طولانی ندارند.

مایع جدیدی که در شیوه ابداعی شما به کار می‌رود، چه نوع ترکیبی است و چه مزیت‌هایی نسبت به BSS دارد؟

تحقیقات ما نشان داد، طبق قانون مکانیک مایعات وقتی یک مایع داخل مایعی دیگر تزریق می‌شود، براساس سرعت، حجم و فاصله آن از قرنیه می‌تواند منجر به صدمه سلولی شود. لذا طبق این محاسبات، ما با اضافه کردن ماده پلیمری محلول در آب به نام هیدروکسی پروپیل‌ متیل سلولز (HPMC) توانستیم با افزایش غلظت مایع باعث کاهش توربولانس مایع و لذا کاهش صدمه به سلول‌ها شویم.

چرا با توجه به اهمیت این تحقیقات، تاکنون مقاله‌ای از آن در مجلات معتبر بین‌المللی به چاپ نرسیده است؟

اتفاقا به مساله خوبی اشاره کردید که می‌تواند مورد ایراد برخی همکاران نیز باشد. اصولا کارهای تحقیقاتی‌ای که انجام می‌شوند برای ثبت بین‌المللی باید رویه مشخصی را طی کنند، یعنی ابتدا ثبت اولیه شوند و سپس وکیلی گرفته شود تا حداکثر ظرف یک سال اطلاعات کامل شده را در اداره ثبت اختراعات با صرف هزینه‌ای معادل 20 هزار دلار به ثبت برسانند که این ثبت حدود 20 تا 25 سال به نام شما خواهد بود. پس از آن هم کمپانی علاقه‌مند به تولید کار شما می‌تواند با پرداخت هزینه توافق شده از سوی طرفین، ثبت اختراع را از شما خریداری کند.

آنچه گفته شد، رویه‌ای است که باید برای ثبت بین‌المللی طی شود. حال اگر تصمیم به انجام آن دارید باید از ارائه کارتان به هر نوع مرجع دیگر طی یک سالی که گفته شد اجتناب کنید تا کارتان جنبه انحصاری بودن خود را حفظ کند.

ما نیز دقیقا به همین دلیل از انتشار هر نوع مقاله‌ای در ارتباط با تحقیقات انجام شده تا زمان ثبت آن خودداری کرده‌ایم.

آیا راهی برای پیشگیری از آب مروارید وجود دارد؟

شایع‌ترین نوع آب مروارید، نوع سنی است (بیش از 70 درصد موارد.) در واقع آب مروارید یک پروسه طبیعی پیری است که از عوامل دیگر مانند نژاد، جنسیت، تغذیه، آب و هوا و... نیز تاثیر می‌پذیرد. تاکنون روش موثری برای پیشگیری از آب مروارید سنی شناخته نشده است، اما نمی‌توان نقش بعضی از عوامل را منتفی دانست. از این میان نقش نور ماورای بنفش خورشید ultraviolet( یا به اختصار )UV و بعضی از عوامل تغذیه‌ای در ایجاد زودرس آب مروارید شناخته‌شده‌تر هستند. بنابراین استفاده از عینک‌های آفتابی و یا کلاه‌های نقابدار مخصوصا در افرادی که مدت طولانی در معرض نور آفتاب قرار می‌گیرند، می‌تواند در پیشگیری نسبی آب مروارید موثر باشد.

همچنین ترک سیگار یا کاهش استعمال آن می‌تواند بسیار موثر باشد. تاثیر منفی الکل را نیز نمی‌توان ندیده گرفت. تغذیه خوب به همراه استفاده از میوه، سبزیجات و به طور کلی مواد غذایی سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها می‌تواند نقش نسبی در پیشگیری از آب مروارید داشته باشد.

چشم‌انداز آتی جراحی آب مروارید چه خواهد بود؟

در حال حاضر تحقیقات وسیعی برای ساخت لنزهای مایع و قابل تطابق در حال انجام است و امید است در آینده لنزها قابلیت تطابق بیشتری داشته باشند. البته امیدواریم که در کنار تحقیقات وسیع کمپانی‌های بزرگ چندملیتی در زمینه ساخت دستگاه‌ها، لنزها، مواد مصرفی و... که هزینه‌های هنگفتی را بر بیماران تحمیل می‌کند، تحقیقات بیشتری برای پیشگیری از ایجاد آب مروارید و درمان‌های غیرجراحی آن صورت گیرد تا نیاز به این همه هزینه را کم کند.

پونه شیرازی