نهضت تولید علم

امروزه واژه «تولید علم» جایگاه خاصی در ادبیات کشور پیدا کرده است؛ به‌طوری که نهضت تولید علم و جنبش نرم‌افزاری اذهان بسیاری از سیاستگذاران و برنامه‌ریزان علمی و پژوهشی کشور را به خود مشغول کرده است. در ارزیابی‌های علم‌سنجی نیز، اصلی‌ترین معیار برای تعیین جایگاه علمی و رتبه‌بندی کشورها، میزان مشارکت در تولید علم، نوآوری، فناوری و به طور کلی مشارکت در روند توسعه علم جهانی عنوان شده است.

بحث «تولید علم» نخستین بار در سال 1365 در دانشگاه تهران مطرح شد، اما در آن زمان مورد توجه جدی قرار نگرفت و فقط خمیرمایه اولیه آن شکل گرفت. در سال 1372، این بحث به شکل جدی‌تری مطرح و تعریف شد. در این سال، دانشگاه تهران اعلام کرد به نویسندگانی که مقالات آنها در مجلات بین‌المللی  که در موسسات معتبر نمایه‌سازی نظیرISI چاپ شود  جوایز قابل ملاحظه‌ای اهدا خواهد شد و این نخستین گام برای اقدام جدی در زمینه تولید علم بود. از سال 1379 به بعد، تولید علم در حوزه پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مطرح و اعلام شد که به هر مقاله چاپ شده درISI ، مبالغ مالی قابل توجهی تعلق می‌گیرد. در سال‌های اخیر نیز داشتن مقالات معتبر بین‌المللی، به پیش‌شرطی برای استخدام هیأت علمی تبدیل شده است.

از طرف دیگر، شعار «توسعه علمی؛ شرط بقا» در سال 1380 از سوی جامعه علمی کشور در سطح ملی مطرح شد. به دنبال آن، پروژه تغییرات ساختاری وزارت علوم و سپس تدوین برنامه چهارم توسعه کشور با رویکرد «توسعه دانایی‌محور» با هدف اجرایی کردن این شعار انجام شد. سند چشم‌انداز 20 ساله کشور نیز مبحث تولید علم را با طرح شعار تبدیل شدن به «قدرت اول منطقه آسیای جنوب غربی از نظر علمی، فناوری و اقتصادی» به سطح یک آرمان ملی ارتقا داد. البته بدیهی است که هنوز در ابتدای راه قرار داریم و بذر علم در کشور تازه به نهالی تبدیل شده که تا رسیدن به درختی تنومند زمان زیادی باقی مانده است.

دکتر جعفر مهرداد، رئیس مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری درباره وضعیت تولید علم در ایران می‌گوید: ایران از نظر آماری در سال 2008 میلادی در تولید علم حضور پررنگی در سطح بین‌المللی داشته است. به گفته دکتر مهرداد، ایران در تولید علم از لحاظ حضور بین‌المللی بویژه از نظر کمی یک سیر کاملا صعودی را طی کرده است. ایران در سال 2008 میلادی تعداد 13568 مقاله در نشریاتی که درISI نمایه می‌شوند به ثبت رسانیده است. این در شرایطی است که کل تولید علم ایران در سال 2007 میلادی 9061 مقاله بود. مهم‌ترین دلیل این اتفاق نیز پرکاری پژوهشگران، استادان و دانشجویان تکمیلی دانشگا‌ه‌ها و مراکز تحقیقاتی کشور است که در بخش تولید علم، تولید اندیشه و دیگر مسائل مرتبط با خلق دانش، نوآوری و اختراع و اکتشافات صورت می‌گیرد. نهادهای سیاستگذار تولید علم بویژه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در کنار دانشگاه‌ها و موسسات پژوهشی و فناوری که دست‌اندرکار تولید علم می‌باشند بشدت چرخه تولید علم را به حرکت درآورده و با نظری به کشورهای منطقه بویژه ترکیه می‌کوشند برای ادامه این روند انگیزه‌های لازم را در شاغلان تحقیقاتی به وجو د آورند.

رئیس مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری در ادامه می‌افزاید: از سوی دیگر، توجه اساسی مسوولان آموزش عالی کشور به ذات علم که مقدمه حضور دانشمندان ایرانی در عرصه‌های بین‌المللی است از دیگر نقاط قوت تولید علم در ایران به حساب می‌آید. دکتر مهرداد می‌گوید: در کنار این مباحث باید تاسیس پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) را نیز مد نظر قرار داد. این پایگاه که توسط کشورهای اسلامی به عنوان مرجع سنجش عملکرد پژوهشی دانشگاه‌ها، دانشمندان، نشریات و کشورها پذیرفته شده است، اکنون تولید علم ایران و دیگر کشورهای اسلامی را به زبان‌های فارسی، عربی و انگلیسی محاسبه و نتایج حاصله را در دسترس کشورهای ذی‌ربط قرار می‌دهد.

رئیس مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری با اشاره به اهمیتISC و احتمال عقد تفاهمنامه بین این سیستم و سیستم‌های مشابه دیگر یعنیScopus و ISI تاکید کرد: بر این اساس به اعتقاد من کل تولید علم ایران در سال 2008 بالغ بر 25000 مدرک است که در مقایسه با کشور ترکیه ، جمهوری اسلامی ایران هم‌اینک رتبه اول را به خود اختصاص داده است. آمار تولید علم ایران براساسISC رشد بسیار چشمگیری را نشان می‌دهد که بر این اساس می‌‌توان به آینده امیدوارتر بود.

دکتر مهرداد با اشاره به برنامه‌ریزی‌های به عمل آمده اظهار امیدواری کرد که سال 2009 میلادی نیز سال خوبی برای تولید علم ایران باشد. به اعتقاد وی، تولید علم فعلی ایران در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی است.

به نظر رئیس مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری دانشگا‌ه‌های بزرگ و جامع با توجه به پیشینه خوب فعالیت‌های علمی  تحقیقاتی و نیز حضور دانشگاه‌هایی مانند بوعلی‌سینا، رازی کرمانشاه و سایر دانشگاه‌های متوسط و تاثیرات مثبتی که در ذهن جهانیان گذاشته‌اند می‌‌توان طی برنامه پنج‌ساله پنجم و نیز در چارچوب سند چشم‌انداز، تولید علم ایران را به صورت گسترده در خارج از مرزهای جغرافیایی به نمایش درآورد.

دکتر مهرداد رسیدن به این مهم را مستلزم تغییرات اساسی در بخش برنامه‌ریزی دانسته و می‌گوید: برنامه‌ریزی در این بخش مثل برنامه‌ریزی راهبردی است که در هریک از کشورها صورت می‌گیرد و می‌کوشند در ابعاد مختلف علمی و اقتصادی جایگاه رفیعی را به خود اختصاص دهند. وی می‌گوید: برای این‌که رتبه تولید علم ایران را در جهان افزایش دهیم باید دست به برنامه‌ریزی بلند‌مدت زد و مقدمات کار را به خوبی فراهم کرد.

باید سهم بودجه پژوهشی دانشگاه‌ها و موسسات تحقیقاتی و فناوری را که دست‌اندرکار تولید علم‌اند در اختیار این سازمان‌ها قرار ‌داد و به همراه آن تجهیز آزمایشگاه‌ها، کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی علمی را جدی شمرد. از دیگرسو دانشمندان ما باید به روز باشند یعنی از فرصت‌های مطالعاتی خارج از کشور به خوبی استفاده کنند و در سمینارها و کنگره‌های خارجی شرکت جویند. در مرحله بعد باید انگیزه ایجاد شود، دانشمندان ما نیاز به حمایت معنوی و مادی دارند. آنها باید انگیزه تولید علم برای ارائه به نشریات معتبر بین‌المللی را داشته باشند. دکتر مهرداد با ابراز امیدواری از این‌که ایران در سطح کشورهای منطقه از جایگاه برتری برخوردار است به آمار تولید علم بعضی از کشورها مانند عربستان، مصر و مالزی اشاره می‌کند و وضعیت حاضر را در مقایسه با این کشورها رضایتبخش می‌داند. به گفته دکتر مهرداد، کل تولید علم کشورهای مصر، مالزی و عربستان سعودی در سال 2008 میلادی به ترتیب 4782، 3373 و 2214 مدرک است.

دکتر مهرداد معتقد است که پژوهشگران جوان می‌توانند موفقیت‌های نسل قبلی را تضمین کنند. نسل قبل که در عرصه‌های بین‌المللی درخشیدند و نمونه‌های فراوانی را می‌توانیم ازISI و سازمان کنفرانس اسلامی که دانشمندان ایرانی را از میان جمع کثیری از شاغلان تحقیقاتی انتخاب می‌کنند امروزه در جهان شناخته‌شده هستند. اکنون مجلات معتبر بین‌المللی منتظر دریافت مقالات تحقیقاتی از نسل جدید حاضر در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی و فناوری ماست. قطعا با اندکی ایثار از یک‌سو و حمایت جدی دولت از این برنامه از سوی دیگر، استادان و شاغلان تحقیقاتی ما می‌توانند در عرصه‌های علمی حرفی برای گفتن داشته باشند. سال‌های گذشته تجربه خوبی است که با نگاه اجمالی به آن می‌توان از آن سال‌ها درس آموخت. دانشجویان تحصیلات تکمیلی ایران دارای استعداد و ظرفیت لازم برای حضور در عرصه‌های بین‌المللی‌اند. تنها کافی است شرایط تولید آثار کیفی برایشان فراهم شود. دکتر مهرداد می‌گوید: تولید بالای علم در هر سال موید استمرار موفقیت‌های گذشته استادان و دانشمندان ایرانی است. بنابراین آماری که برای10 سال گذشته ارائه شده نشان‌دهنده حرکت شتاب تولید علم ایران توسط دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی و فناوری است. بسیاری از کشورهایی که در تولید علم رتبه‌های بالاتر را به خود اختصاص داده‌اند اکنون به مرحله‌ای رسیده‌اند که از رشد قابل توجهی برخوردار نمی‌باشند. در مقابل، ایران جزو کشورهایی است که به گواه این آمار هر سال نه تنها بر تعداد تولیدات علمی آن افزوده شده، بلکه این افزایش از شیب بسیار زیادی نیز برخوردار است.

بهاره صفوی