سینما در تبعید

به این ترتیب، تولد سینمای فلسطین با فیلم‌های مستند بوده است. اما نکته‌ای که سینمای فلسطین از آن بهره‌مند شده (و سینمای دیگر کشورهای جهان فاقد آن است)‌ این است که گروهی از فیلمسازان خارجی در طول سال‌های دو دهه گذشته، در حمایت از مردم فلسطین فیلم‌هایی ساخته‌‌اند. این محصولات اگرچه درباره فلسطین و مردم آن است، اما یک فیلم فلسطینی لقب نمی‌گیرد. با این حال، مردم فلسطین این فیلم‌ها را هم محصولات خودی و داخلی می‌دانند.

عمر سینمای فلسطین شاید به پنجاه سال برسد، اما واقعیتی که درباره آن باید متذکر شد این است که این سینما همیشه سیاسی بوده است. شرایط خاص فلسطین، هیچ وقت این امکان را به سینمای آن نداده تا فیلم‌هایی سرگرم‌کننده شبیه محصولات کشورهای دیگر بسازد. اگر سینما در کشورهای مختلف جهان یک رسانه سرگرم کننده است (که با تولید فیلم‌های کمدی و اکشن، ماجراجویانه و یا خانوادگی در وهله اول می‌خواهد بیننده‌اش را سرگرم کند)‌ در فلسطین وظیفه‌ای سنگین‌تر به عهده دارد.

هنرمندان فلسطینی و دوستان آنها در دیگر کشورهای جهان، از مدیوم سینما کمک می‌گیرند تا حرف دل مردم آواره و بی‌خانمان این سرزمین را به گوش جهانیان برسانند. البته وقتی از سینمای فلسطین صحبت می‌کنیم، باید به یاد داشته باشیم که این سینما در کنار سینمای جهان عرب قرار می‌گیرد. واقعیت این است که هنر سینما در کشورهای عربی چندان پیشرفته نیست. اگر صنعت سینمای مصر را کنار بگذاریم به جز معدود فیلم‌‌هایی که در چند کشور عربی مثل سوریه یا لیبی ساخته می‌شود، بقیه کشورهای عربی از یک صنعت سینمای پیشرفته برخوردار نیستند. به همین دلیل، وقتی سینمای فلسطین را که هنرمندانش سرزمینی ندارند با سینمای بقیه کشورهای عربی مقایسه می‌کنیم، اتفاقا می‌بینیم که این سینما خیلی پیشرفته‌تر و بهتر از سینمای بسیاری از کشورهای عربی است. نگاهی به چند محصول بلند داستانی که در چند سال اخیر توسط هنرمندان فلسطینی ساخته شده، نشان می‌دهد (و ثابت می‌کند که صنعت سینمای فلسطین در جایگاهی بالاتر از صنعت سینمای اکثر کشورهای عربی قرار دارد. «و اینک بهشت» سال قبل توانست در فهرست نهایی آکادمی اسکار در رقابت‌های بهترین فیلم خارجی سال قرار گیرد و این موفقیتی است که اکثر کشورهای عربی خواب و رویای آن را می‌بینند. سال قبل از آن هم فیلم «دخالت الهی» قرار بود در رقابت‌های اسکار بهترین فیلم خارجی سال شرکت کند، ولی آکادمی این فیلم را وارد فهرست رقابت‌ها نکرد و همین نکته صدای اعتراض بسیاری از تحلیل‌گران سینمایی را بلند کرد. البته فیلم‌های بلند داستانی سال‌های اخیر سینمای فلسطین، به صورت عمده با همراهی کمک و تعدادی از کشورهای اروپایی تهیه و تولید شده‌اند، اما کمک آنها بیشتر شامل حمایت مادی می‌شود و به همین دلیل این فیلم‌های جدید و موفق را باید محصول سینمای فلسطین دانست.

تحلیلگران سینمایی تولد رسمی سینمای فلسطین را به سال 1973 ربط می‌دهند. در این سال بود که تعدادی از هنرمندان فلسطینی اقدام به چاپ یک بیانیه کرده و با این کار، اعلام موجودیت کردند. این بیانیه امضای «گروه سینمای فلسطین» را در پای خود داشت و در نشریه معروف «سینه( »که سینما را از دیدگاه سیاست می‌بیند و مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد و دیدگاه‌های چپ دارد)‌ به چاپ رسید. گروه سینمای فلسطین از همان ابتدا با سازمان‌های مختلف سیاسی فلسطینی ارتباط داشت و دیدگاه‌های رهبران مبارز فلسطینی را در فیلم‌های خود منعکس می‌کرد. در طول سال‌ها، اعضای گروه سینمای فلسطین تغییر کردند. علت اصلی امر این بود که فیلمسازان و هنرمندان این گروه، در کنار ساخت فیلم با رژیم صهیونیستی هم مبارزه می‌کردند. منابع نزدیک به این گروه می‌گویند جنگ داخلی لبنان و تجاوز اسرائیل، ضربات سنگینی به سینمای فلسطین در دهه 70 میلادی زد. هانی جوهریه، یکی از بنیانگذاران سینمای فلسطینی که از سال 1967 در این زمینه فعالیت گسترده‌ای داشت در میدان جنگ به شهادت رسید. او یکی از هنرمندانی است که چنین سرنوشتی داشت. سرنوشتی که تعداد زیادی از هنرمندان فلسطین به آن دچار شدند. فقدان یک سرزمین مستقل و جنگ و درگیری، 2 عامل اصلی بودند که مانع از رشد سریع و همه‌جانبه سینمای فلسطین شدند. گروه سینمای فلسطین از اواسط دهه 60 تا اواسط دهه 70، حدود 80 فیلم تولید کرد. نگاهی به این فیلم‌ها (که عمدتا مستندهای کوتاه یا بلند بودند)‌ دشواری‌هایی را که سازندگان آنها هنگام تولید ساخت داشته‌اند، به خوبی نشان می‌دهد. در تمام این سال‌‌ها، فیلمسازان فلسطینی تلاش کرده‌اند با دوربین‌های خود به نوعی به یک «سینما وریته( »سینما حقیقت)‌ دست پیدا کنند. آنها در شرایطی بسیار سخت، تلاش داشته‌اند تا واقعیت‌های تلخ و خشونت‌بار محیط اطراف خود را ضبط کنند. به همین دلیل، اکثر مستندهای سیاه و سفید و رنگی که در طول این سال‌ها ساخته شده، ثبت‌کننده جنگ‌های مختلفی بوده که ملت فلسطین درگیر آن بوده است. در یک کلام، می‌توان گفت سینمای فلسطین در شرایطی به حیات خود ادامه داده که این سینما فاقد فیلمسازان ماهر و حرفه‌ای، پول، وسایل و امکانات (و بالاخره مشکلات ناشی از جنگ)‌ بوده است.

بیانیه گروه سینمای فلسطین، 6 وظیفه را بر عهده هنرمندان فلسطینی گذاشت.

1 - تهیه فیلم‌هایی به کارگردانی خود فلسطینی‌ها که درباره نهضت فلسطین و هدف‌های آن است. این فیلم‌ها در جامعه عرب ساخته می‌شوند و محتوایی دموکراتیک و مترقی دارند.

2 - تلاش برای خلق یک زیبایی‌شناسی‌ نوین به منظور جایگزینی زیبایی‌شناسی قدیم.

3 - در اختیار قرار دادن کل صنعت سینما در خدمت انقلاب فلسطین.

4 - تولید فیلم به منظور ارائه و شناسایی نهضت فلسطین به دنیا

5 - ایجاد فیلمخانه‌ای که تمام فیلم‌ها و عکس‌هایی را که به مبارزه مردم فلسطین اختصاص دارد، گردآوری و نگهداری کند.

6 - محکم کردن روابط با گروه‌های سینمایی انقلابی و مترقی سراسر جهان، شرکت در جشنواره‌های سینمایی با نام فلسطین و تسهیل کار تمام گروه‌های همدل و موافقی که در جهت تحقق اهداف انقلاب فلسطین کار می‌کنند.

این بیانیه به روشنی نشان می‌دهد که گروه سینمای فلسطین، جزء جدایی‌ناپذیر نهضت و انقلاب فلسطین است و فیلم و سینما را وسیله‌ای برای روشنگری درباره جنبه‌های مختلف این انقلاب می‌‌داند.

سینمای نوین فلسطین (اصطلاحی که می‌توان اکنون درباره این سینما به زبان آورد)‌ با ظهور و حضور خود، تماشاگران و منتقدان سینمایی را در همه جا و نه فقط در یک کشور خاص شگفت زده کرد. در حقیقت،‌ کمتر کسی می‌توانست حدس بزند فلسطین می‌‌تواند یک چنین سینمای پر بار و پر قدرتی را به نمایش بگذارد. سینمای فلسطین در اواسط دهه 80 هم با تولید فیلم بلند داستانی «عروسی در جلیله» ساخته میشل خلیفی، توانایی خود برای تولید محصولات حرفه‌‌ای را نشان داده بود. ولی این فیلم لحن جدی و رسمی در ارتباط با مسائل و مشکلات فلسطین داشت و خیلی شبیه همان فیلم‌های مستند و خبری بود که شبکه‌های تلویزیونی پخش می‌کردند. اما «دخالت الهی» ساخته الیا سلیمان، فیلمساز جوان سینمای فلسطین در سال 2002، وجه تازه‌ای از جامعه فلسطین (و نه فقط سینمای آن را)‌ ارائه داد. لحن شاد و شوخ فیلم، تماشاگرانی که فلسطین و مسائل آن را از طریق رسانه‌های گروهی و خبری دنبال می‌کردند، به شگفتی واداشت. این فیلم به نوعی یک قصه فرا واقعی داشت و در بعضی صحنه‌ها، حال و هوایی ماتریکسی پیدا می‌کرد. با این فیلم، تماشاگران خارجی متوجه روحیه طنز مردم فلسطین هم شدند (روحیه‌ای که تا پیش از این در فیلمی سینمایی از فلسطین دیده شده بود.) موفقیت مالی و انتقادی «دخالت الهی» در سطح بین‌المللی، باعث شد تا تهیه‌کنندگان مستقل و مترقی اروپایی، تشویق شوند تا در تولید فیلم‌های فلسطینی سرمایه‌گذاری کنند.«اینک بهشت» ساخته‌ هانی ابو اسد هم به زندگی و مبارزات مردم فلسطین نگاهی تازه و غیرمتعارف دارد.

سینمای فلسطین در رویکرد تازه خود برای تولید فیلم‌های بلند و داستانی با موفقیت خیلی خوبی روبه‌رو شده است. با آن که فلسطین هنوز کشوری ندارد، ولی سینمای آن محبوبیت زیادی بین منتقدان و سینما دوستان جدی و پیگیر پیدا کرده است. فلسطین سینمای خود را دارد، حتی اگر کشوری نداشته باشد.

کیکاووس زیاری