علم‌بندان خراسان جنوبی

علم از مهم و اصیل‌ترین علائم عزاداری است و مردم برای آن احترام زیادی قائل هستند به طوری که وقتی علم‌ها را می‌بندند انگار که دوباره با آن جان می‌گیرند و هرگز به علم پشت نمی‌کنند. مراسم علم‌بندان یا علم‌بند، در بیرجند و روستاهای این شهرستان در روزهای مختلف دهه نخست محرم از جمله روز نخست، دوم، سوم، چهارم و هفتم انجام می‌شود.

در روستای درخش، علم‌بندان مراسمی است که در روز چهارم محرم‌الحرام انجام می‌شود، به گونه‌ای که علم بندها در مسجد جامع «درخش» گرد هم می‌آیند و علم‌ها را گرفته و تا عصر عاشورا همراه عزاداران در مراسم حمل می‌کنند.

هر کدام از علم‌ها به نام یکی از ائمه اطهار (ع) نامگذاری و برپا می‌شود و به این ترتیب 12 علم به نام 12 امام و دو علم به نام حضرت فاطمه زهرا (س) و قمر بنی‌هاشم حضرت ابالفضل العباس(ع) در مراسمی خاص با پارچه‌هایی به رنگ‌های مختلف و زیبا پوشانده می‌شود. این مراسم نسل به نسل از پدر به پسر بزرگ‌تر خانواده انتقال می‌یابد و هر کدام از علم‌ها علاوه بر این‌که دارای صاحبی موروثی است دارای علم‌گردانی موروثی نیز است.

نگهداری طوق بالای علم در تمام سال به عهده علم‌گردان است، علم‌گردان در زمان مراسم، حراست و مواظبت از علم را به عهده دارد و به اعتقاد اهالی روستای درخش اگر علم دچار خسارت شود یا بر زمین بیفتد، صاحب علم باید قربانی کند در غیر این صورت برای خانواده صاحب علم اتفاق ناگواری در سال رخ می‌دهد. از روز چهارم محرم تا پایان مراسم عزاداری در عصر عاشورا، علم گردانان علم‌ها را دور روستا می‌چرخانند و برای صحت و سلامت اهالی منزل و شادی مردگان آنان ذکر فاتحه سر می‌دهند. آمدن علم‌ها به منزل اهالی روستا بسیار خوش یمن و نیامدن آنان بد یمن است، بنابراین اهالی روستا علاقه دارند در این چند روز حتما علم‌ها به در منازل آنان آمده و برای لحظاتی جلوی منزل آنان توقف کند. هر علم‌گردان برای خود یک جارچی یا همراه استخدام می‌کند. وظیفه جارچی همراهی با علم‌گردان و جمع‌آوری نذوراتی است که مردم به علم‌گردانان اهدا می‌کنند. بسیاری از مردم به خاطر حضور علم‌ها در جلوی منزلشان گوسفند قربانی می‌کنند و در پایان مراسم، نذورات جمع‌آوری شده بین علم‌گردان و جارچی تقسیم می‌شود.

مراسم مشابهی در روستای بصیران بخش خوسف نیز برگزار می‌شود، تنها با این تفاوت که علم جلوی هیات عزادار قرار می‌گیرد و هیات به سمت در منازل بزرگان روستا، ذاکر، مداح، شهدا و کسانی که تازه فوت کرده‌اند، حرکت می‌کند و نذوراتی نیز از طرف صاحب منزل بین عزاداران توزیع می‌شود.

در شهرستان بیرجند مراسم علم‌گردانی در شهرها اغلب در نیمه نخست و در روستاها در نیمه دوم دهه نخست ماه محرم برگزار می‌شود. در حال حاضر مراسم علم‌بندان در شهر بیرجند در شب نخست ماه محرم در هیات محبان الزهرا(س) با حضور تعدادی از سادات که به سادات علم‌دار معروف هستند برگزار می‌شود. در این مراسم ابتدا مجلس روضه‌خوانی داخل حسینیه هیات برگزار می‌شود و بعد از آن تعدادی از سادات به همراه علم‌ها در حالی که چاووشی می‌خوانند به حسینیه می‌روند و علم را می‌بندند و دیگران نوحه‌خوانی می‌کنند.

گزارش: فارس