رهایی‌ از چنگال ‌طاعون سفید

بیماری‌سل چه نوع بیماری است و چرا سازمان بهداشت جهانی، آن را یک فوریت جهانی اعلام کرده است؟

سل یک بیماری عفونی قابل انتقال است که از طریق باسیل سل ایجاد می‌شود. این بیماری معمولا ریه‌ها را درگیر می‌کند و براحتی از فرد بیمار به فرد سالم قابل انتقال است. میکروب سل گاهی بلافاصله سبب بیماری نمی‌شود و سال‌ها به حالت نهفته در بدن باقی می‌ماند، بدون این که به بیماری منجر شود. در صورت وجود شرایط مناسب مانند ضعف سیستم ایمنی بدن یا ابتلا به بیماری‌های دیگری که زمینه‌ساز ابتلا به این بیماری هستند، عامل بیماری‌زا فعال می شود و سبب ایجاد علائم بیماری در فرد خواهد شد. تا 10 سال پیش، آمار مبتلایان به این بیماری به اندازه‌ای کاهش یافت که از واحدهای درسی دانشگاهی حذف شد؛ اما متاسفانه در سال‌های اخیر آمار مسلولین و مرگ و میر ناشی از این بیماری افزایش یافته است. با توجه به این که پیدایش و انتشار باسیل‌های مقاوم به دارو، خطر ابتلای مجدد به بیماری و تبدیل آن به یک بیماری علاج‌ناپذیر را افزایش خواهد داد، سازمان بهداشت جهانی از آن به عنوان یک فوریت جهانی نام برده است.

عامل بیماری چگونه به افراد دیگر منتقل می‌شود؟

بیماری سل معمولا از سوی فردی که مبتلا به سل ریوی مسری باشد به افراد سالم منتقل می‌شود. این بیماران با سرفه و عطسه قطرات ریز حاوی میکروب سل را در هوای اطراف منتقل می‌کنند که قابلیت ایجاد بیماری در افرادی که در آن محیط قرار دارند، خواهد داشت. باکتری سل پس از ورود به ریه‌ها در آنجا تکثیر پیدا می‌کند و پس از تحریک سیستم ایمنی بدن تا مساعد شدن شرایط برای بروز علائم بیماری به صورت نهفته باقی خواهد ماند. مشکلات ناشی از صنعتی شدن جوامع، نقش بسیار مهمی در افزایش بیماری‌های ریوی در سال‌های اخیر داشته است. اگرچه بیماری سل شایع‌ترین علت مرگ و میر انسان‌ها در میان دیگر بیماری‌های میکروبی بوده است، اما باید توجه داشت این بیماری قابل پیشگیری است و در صورت اتمام دوره درمانی، قابل درمان خواهد بود. افرادی که سیستم ایمنی بدن آنها  ضعیف شده باشد، بیش از افراد دیگر در معرض خطر هستند. معمولا سلول‌های دفاعی بدن با میکروب سل وارد نبرد می‌شوند و با ایجاد یک دیوار دفاعی در اطراف میکروب‌هایی که زنده مانده‌اند آنها  را به صورت نهفته درمی‌آورند. در این مرحله فرد  به عفونت سل مبتلا می‌شود، اما علائم بیماری را ندارد.

فرد با توجه به چه عواملی می‌تواند نسبت به ابتلا به این بیماری مشکوک باشد؟

ممکن است علائم اولیه سل، بسیار معمولی و شبیه به سرماخوردگی ساده باشند. به همین دلیل فرد به پزشک مراجعه نمی‌کند و بتدریج علائم بیماری شدیدتر می‌شود. سرفه، خلط مزمن بیش از 3 هفته و تب و لرز بی‌علت، تعرق شبانه، کاهش وزن و اشتها و همچنین تنگی نفس و درد قفسه سینه از علائم ابتلا به بیماری سل است. اگرچه ممکن است فردی همه این علائم را داشته و به سل مبتلا نباشد و این علائم نشان‌دهنده آسم یا آلرژی باشد. باتوجه به این‌که ممکن است از زمان ابتلا به بیماری تا ظاهر شدن علائم اولیه 3 ماه تا 3 سال تاخیر وجود داشته باشد، اقدام بموقع برای درمان بیماری می‌تواند در بهبود بیماری نقش مهمی را ایفا کند. بدون تردید آگاهی مردم نسبت به این موضوع در پیشگیری از ابتلا به بیماری و درمان بموقع، بیش از هر عامل دیگری تاثیرگذار خواهد بود. فرد بیمار میکروب را تا 2 هفته بعد از شروع درمان به دیگران منتقل می‌کند و تا زمانی که فرد تحت درمان قرار نگرفته باشد، این بیماری بسیار خطرناک خواهد بود.

در کشور ما از چه روشی برای درمان مبتلایان به سل استفاده می‌شود؟

برای درمان سل از 4 داروی مختلف استفاده می‌شود که حدود 343 هزار نفر افراد مبتلا به این بیماری در مقابل برخی از این داروها مقاوم هستند. اگر میکروب سل با داروی خاصی از بین نرود، به آن سل مقاوم گفته می‌شود. نکته قابل توجه در درمان این بیماری این است که مصرف همزمان و کامل این داروها برای بهبود کامل فرد بیمار الزامی است. اگر بیمار داروهایش را به مدت کافی و یا به میزان لازم مصرف نکرده باشد، بیماری سل نسبت به درمان مقاوم می‌‌شود. بیماران مبتلا به سل مقاوم می‌توانند بیماری خود را به دیگران منتقل کنند. سل مقاوم به درمان در میان بیمارانی که ساکن مناطق دوردست و کوچک هستند، بیشتر دیده شده است. فرد مبتلا به سل، اگر با مصرف چند دارو از داروهایی که برای درمان سل وجود دارد، درمان نشود، به میکروب سل دارای مقاومت چند دارویی مبتلا شده است. درمان بیماری در گروهی از بیماران که نسبت به یکی از داروهای تزریقی جواب نمی‌‌دهد، تقریبا غیرممکن خواهد بود. درمان سل معمولا طولانی است و بنابراین فرد بیمار باید حوصله داشته باشد و تمام مدت درمان را سپری کند این دوره درمان گاهی تا 2 سال به طول خواهد انجامید. برنامه غذایی خاصی برای بیماران توصیه نمی‌شود، ولی تغذیه خوب و مناسب در بهبود فرد بیمار نقش مهمی خواهد داشت.

چه عاملی در ابتلا به این بیماری تاثیرگذار خواهد بود؟

به طور کلی نوجوانان، سالمندان و زنان باردار بیش از گروه‌های دیگر در معرض خطر ابتلا به سل هستند. همچنین سوءتغذیه، نارسایی کلیوی و ابتلا به دیابت نیز احتمال خطر ابتلا به سل را افزایش می‌دهند. بررسی‌های انجام شده درباره عوامل تاثیرگذار در گسترش این بیماری حاکی است که مصرف مواد مخدر، بیماری‌های خونی، کاهش وزن و آلودگی به ویروس ایدز می‌تواند در افزایش تعداد بیماران مبتلا به سل نقش مهمی داشته باشد. افرادی که تحت شیمی درمانی قرار دارند و یا از داروهای حاوی کورتن استفاده می‌کنند نیز دارای علائم بالینی شدیدتری هستند. در ایران حدود 8000 مورد ابتلا به سل در هر سال گزارش می‌شود که بیشتر در نواحی شمالی کشور و شهرهایی مانند ایلام، سنندج و بیجار بوده است.

به طور کلی گفته می‌شود سل یک بیماری اقتصادی - اجتماعی است و در هر منطقه که جمعیت زیادی از افراد در یک محل تجمع داشته و از تغذیه و بهداشت مناسبی برخوردار نباشند و در فقر اقتصادی زندگی کنند، بیشتر خواهد بود.

به نظر شما مهم‌ترین علت افزایش وسعت جهانی بیماری سل چیست؟

در هر ثانیه یک نفر به باسیل سل آلوده می‌شود، هر 15 ثانیه یک نفر به علت ابتلا به این بیماری جان خود را از دست می‌دهد. هیچ بیماری دیگری مانند سل از نظر اقتصادی به ضرر جامعه نخواهد بود.

تغییرات جمعیتی و مهاجرت و همچنین شیوع فقر در میان جوامع مختلف از مهم‌‌ترین دلایل گسترش این بیماری در سطح جهان است. علاوه بر این باید خاطرنشان کرد که کنترل ناموفق در بیماریابی و همچنین شیوع بیماری ایدز در سطح جهان نیز در گسترش این بیماری موثر بوده است. بیماری سل صددرصد قابل درمان و پیشگیری است، اما همزمانی آن با ابتلا به بیماری ایدز اهمیت آن را به مراتب افزایش داده است. همراهی این دو بیماری از مهم‌ترین علل مرگ در کشورهای آفریقایی است. همه کشورهای دنیا متعهد هستند تا سال 2050 سل را ریشه‌کن کنند، اما همچنان این بیماری در کشورهای توسعه‌یافته بار سنگینی را به مسوولان تحمیل می‌کند.

چه راهکارهایی می‌تواند در جلوگیری از شیوع بیماری سل در کشور موثر باشد؟

در ایران بیماری سل در مجموع بیماری‌های شایع در سطح کشور در رده هجدهم قرار دارد که اگرچه در مقایسه با دیگر بیماری‌ها شیوع آن کمتر است، اما زنگ خطری جدی است که نباید از آن غافل شد. علی‌رغم موفقیت‌هایی که در درمان سل وجود دارد، کمبود تحقیقات علمی در زمینه بیماری‌های ریوی بخصوص سل یکی از مهم‌ترین نقاط ضعف کشور در مبارزه با بیماری سل است. یک سوم جمعیت جهان آلوده به باکتری مولد سل هستند و سالانه 10 میلیون مورد جدید بیماری سل از سراسر دنیا گزارش می‌شود.

بیماری سل دارای رتبه هفتم در فهرست جهانی بیماری‌هاست و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2020 همچنان جایگاه کنونی خود را حفظ کند. در حال حاضر جهان در برابر این بیماری نسبت به گذشته در وضعیت خطرناک‌تری قرار دارد. پوشش بهداشتی نامناسب در کشورهای فقیر و اقشار آسیب‌پذیر جامعه بویژه کشورهای آسیایی و آفریقایی زمینه مناسبی را برای توسعه بیماری سل به وجود آورده است.

انتخاب یک هنرمند به عنوان سفیر مبارزه با سل تا چه اندازه در آگاهی‌بخشی نسبت به این بیماری موثر خواهد بود؟

بررسی‌های آماری انجام شده در سطح دنیا حاکی از آن است که یک سوم جمعیت جهان به میکروب سل آلوده هستند. 8/8 میلیون نفر از این افراد مبتلا به سل تحت درمان هستند و سالانه در جهان 7/1 میلیون نفر به دلیل ابتلا به این بیماری جان خود را از دست می‌دهند. وقتی فردی در جایگاه یک هنرمند مردمی برای تبلیغ موضوعی خاص و یا یک بیماری به عنوان سفیر انتخاب می‌شود، در درجه اول اطلاع‌رسانی درباره آن بیماری را به عهده خواهد داشت. در حقیقت انتخاب یک هنرمند به عنوان سفیر مبارزه با یک بیماری  که شیوع آن در سطح جامعه به علت عدم آگاهی افراد می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری را به همراه داشته باشد  نوعی استفاده ابزاری مثبت از جایگاه هنرمندان در سطح جامعه است و در نهایت این سازمان‌های مسوول هستند که باید به کمک بیماران بشتابند. اگر مردم نسبت به شرایط و وضعیت یک بیماری در سطح جامعه آگاهی داشته باشند، سازمان‌ها نیز از عملکرد بهتری در مبارزه با آن بیماری خواهند داشت. در این راه به عنوان اولین قدم اطلاعات بسیار زیادی را درباره این بیماری، علائم اولیه و تنوع آن در سطح کشور به دست آورده‌ام تا بتوانم بر اساس آن اطلاع‌رسانی کنم.

شما به عنوان یک شهروند از فردی که به عنوان سفیر مبارزه با یک بیماری انتخاب می‌شود چه انتظاری دارید؟

اولین وظیفه فردی که به عنوان سفیر انتخاب می‌شود اطلاع‌رسانی درباره وضعیت این بیماری است.

او باید بتواند با جلب توجه مردم، سازمان‌های مسوول را نیز تحت تاثیر قرار دهد. در بسیاری از کشورها فوتبالیست‌ها به عنوان سفیر مبارزه با بیماری‌های مختلف انتخاب می‌شوند که در کشور ما این افراد اغلب از میان هنرمندان انتخاب شده‌اند. ما در قبال مردمی که نسبت به هنرمندان لطف دارند، مسوول هستیم و چه بهتر این‌که بتوانیم با اطلاع‌رسانی درباره یک بیماری خاص، گام کوچکی برای پیشگیری از ابتلا به این بیماری برداریم. این آگاهی‌بخشی بیش از این‌که جنبه علمی داشته باشد، باید جنبه اجتماعی داشته باشد به گونه‌ای که نسبت به آن بیماری‌ وحشت ایجاد نکند. این در حالی است که اگر تنها جنبه آگاهی‌بخشی علمی مورد توجه قرار گیرد، باعث ترس و وحشت عمومی خواهد شد.

در پایان به عنوان سفیر مبارزه با سل چه توصیه‌ای برای مردم دارید؟

اگر چه بسیاری از مردم بر این باورند که سل در ایران ریشه‌کن شده است، اما باید گفت متاسفانه در سال‌های اخیر به علت شیوع بیماری‌هایی مانند ایدز تعداد افراد مبتلا به سل در کشور ما رو به افزایش است. در سراسر دنیا و حتی ایران، مراکزی به نام DOT وجود دارد که بیماران را رایگان درمان می‌کنند، بنابراین به افرادی که این بیماری‌ را دارند توصیه می‌شود برای درمان به مراکز دولتی تحت پوشش وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مراجعه کنند. براساس برنامه‌ریزی‌های انجام شده توسط این وزارتخانه برای هر فرد مراجعه‌کننده به این مراکز بلافاصله آزمایش خلط  که از استانداردهای طلایی برای تشخیص بیماری است  انجام خواهد شد و در صورت مثبت بودن جواب آزمایش یک کد اختصاصی به عنوان شماره سل به او تعلق می‌گیرد که براساس آن تحت درمان قرار خواهد گرفت.

فرانک فراهانی‌جم‌