ابهام زدایی از یک فراز مهم تاریخی پس از شهریور 20

زمانی که پیش نویس نطق شاه توسط لنکرانی تهیه می شد، سهیلی نخست وزیر وقت استعفا داده ( 8مرداد1321) و زمینه برای ریاست وزرایی احمد قوام فراهم می شد. شاه نطقش را 14مرداد در رادیو ایراد کرد و متن آن روزهای 18 - 15مرداد در روزنامه ها منتشر شد. 12مرداد فرمان شاه مبنی بر نخست وزیری قوام صادر و مجلس 10روز بعد به کابینه او رای داد. 4روز پس از نطق شاه در رادیو، شادروان محمود مصاحب (دوست و دست پرورده لنکرانی) مقاله ای راجع به مبرا بودن شاه از مسوولیت و اینکه او باید سلطنت کند نه حکومت ، در روزنامه آزاد (مدیر: عبدالقدیر آزاد، ش 78) نوشت و در آن چنین تیتر زد: «آقایان ، دست شاه را آلوده نسازید. بگذارید شاه سلطنت کند و دست به حکومت نزند. این است راه رستگاری شاه و پیروزی ملت!». 17آذر آن سال نیز عمال دربار به همدستی قدرتهای خارجی (برای برکناری قوام از نخست وزیری) بلوایی به عنوان نان در سطح پایتخت به راه انداختند که به تاخت و تاز اوباش در سطح شهر انجامید و حتی خانه نخست وزیر از حمله آشوب طلبان ایمن نماند. اما آیت الله لنکرانی که انگشت بیگانگان و عمال دیکتاتوری 20ساله را در آن ماجرا دخیل می دید با همه توان به مقابله برخاست و قوام نیز پایداری نشان داد. 29خرداد 1322لنکرانی با نام مستعار و عنوان «روز روشن» مقاله ای در روزنامه رهبر بر ضد دیکتاتوری شاه ، و تشریفاتی بودن (و هیچ کاره نبودن) مقام سلطنت در قانون اساسی ، و تنقید شدید از دستبرد علی اکبر داور به اصل 81قانون اساسی (که برای محو استقلال قضایی و دخالت شاه در قوه قضاییه صورت گرفت) نوشت و در آن تاکید کرد که : «من که حاضر نیستم دوباره با اوضاع گذشته روبه رو شوم ، آیا شما حاضرید؛ همت کنید مردانه بکوشید و تن به زیر بار مذلت ندهید». بدین سان ، آتش مخالفتی میان لنکرانی و دربار درگرفت که هر روز دامنه و عمق بیشتری یافت و سرانجام با یورش سختی که لنکرانی در جریان آمدن فقیه تبعیدی عصر رضاخان (آیت الله قمی) به پایتخت ، به عمال دوران دیکتاتوری (که بر کشور حاکم بودند) برد مقدمات ترور نافرجام وی فراهم شد که خود داستانی خواندنی دارد. نطق شاه در مطبوعات آن زمان (ستاره هفتگی برای توده ، مدیر: احمد ملکی ، ش1373، 16مرداد روزنامه اطلاعات ، ش4959، 15مرداد؛ تجدد ایران ، ش 3274، 15مرداد؛ نجات ایران ، ش 86، 18مرداد) درج شده و از آنجا که تنگی مجال اجازه درج متن منتشره و مقایسه آن را نمی دهد ، جویندگان را به مآخذ فوق ارجاع می دهیم . پیش نویس لنکرانی ، آن گونه که از شماره گذاری خود ایشان در بالای صفحات بر می آید ، متاسفانه دو صفحه نخست آن مفقود شده و آنچه نزد ما است از صفحه 3شروع می شود. ذیلا توجه شما را به متن پیش نویس لنکرانی (که بر روی دفتر یادداشت مزبوط به دهه 1320 مرقوم شده) جلب می کنیم:
آتش افروزی ابرقدرتها و صلح طلبی ایران

... به ضرر خود سوء استفاده نمی کرد. کاش تمدن به معنای حقیقی خود، رهبر انسان به طرف سعادت و امن و امان و دوستی و برادری می شد. بلی ، ما هم باید بیش از اینها یعنی به حد اکمل از علوم و صنایع عصری بهره مند شویم ولی در عین حال باید این حقیقت نصب العین همه ماها باشد که علم و صنعت را وسیله افنا و امحاء نوع خود قرار ندهیم . کاش جنگ نمی شد؛ حال که جنگ شد کاش زودتر متارکه واقع می شد. کاش ریشه جنگ از عالم بر می افتاد. ملت من ! البته همه باید متوجه باشیم که در موقع مهمی از تاریخ عالم قرار گرفته ایم ؛ و گویا از لحاظ تاریخ ، این امر محرز باشد که دنیا روی هم رفته در هیچ زمانی گرفتار چنین اوضاع مدهش فجیع همه جایی نشده است . بلی ، خواهی نخواهی اثرات و تبعات این جنگ عالمگیر ، کشور صلح دوست ما را هم بی بهره نگذاشته ؛ ولی باید خوشحال باشیم که در عین حال ملت ما از میدان خصومت و جدال برکنار است و همه ما باید از خدا بخواهیم که عواطف ملی صلح جوی ایرانیان مورد احترام و شفقت سایرین قرار گیرد.
دعوت احزاب و گروهها
به اتحاد برای حفظ مصالح ملی

هموطنان من! ملت ایران! در چنین موقع مهمی است که اقوام و ملل می توانند لیاقت ملی و متانت اجتماعی خود را نشان دهند. ممکن است در مواقع عادی افراد و طبقات یک ملت آزاد، برای یک مقصود مقدس نهایی مشترک راههای مختلفی پیش گیرند که تعدد طریق ، آنها را در سبک عمل دارای نظریات متفاوتی معرفی کند که گاهی به شکل کشمکشهای حزبی و طبقاتی جلوه گر می شود. اصولا این وضع تا حدی هم از لحاظ یک مملکت آزاد ، از امور عادی و شاید تا حدودی هم لازم باشد. ولی خوشحالم که همه متوجهید در مواقع غیر عادی ، یعنی مثل این روزها، چقدر کشاکش داخلی مضر است . در این مواقع است که همه طبقات ملتهای زنده عالم ، نظرهای مختلفه مسلکی و مرامی را که طرق نیل به یک منظور مشترک است ولو موقتا برای حفظ همان منظور مقدس مسکوت گذارده و بر روی یک موضوع مهم اساسی که مقصد و مقصود همه است همکاری می کنند. هموطنان ! آیا سزاوار است اصول مقاصد ملی ما، فدای فروع شود؛ آیا سزاوار نیست که ما وحدت ملی خود را که بحمد الله در واقع به تمام معنی در حد اکمل بین عموم اولاد ایران حکمفرما است ، صورتا هم ابراز و اثبات نماییم؛
توصیه به اعضا و کارمندان دولت :
وظیفه شناس باشید!

آیا در این موقع سخت احتیاجی به این هست که به هیئت دولت و تمام کارمندان رسمی و افراد مرتبطه به حکومت ، تذکر داده شود که خوب است زندگانی آنها منحصرا برروی اسقاط تکلیف نباشد، بلکه شایسته است اعمال خود را بر روی انجام وظیفه اجرا نمایند. یعنی بدانند که علاوه بر عنوان رسمی هریک آنها...
توصیه به مجلس و جراید:
انتقادها سازنده باشد!

آیا احتیاجی به این تذکر هست که البته لازم است آقایان نمایندگان مجلس شورای ملی در انتقادات و مراقبتهای اصلاحی خود نسبت به اعمال دولت ، یک رویه خیلی جدیتری هم اتخاذ نمایند که دفع خطاهای محتمله شده باشد ولی در عین حال مقتضی است با سبک متناسب که تاثیر خود را کاملا ببخشد هر سوءظن و حدس غلط را هم راجع به عدم وجود همکاری و صمیمیت بین دولت و ملت رفع کنند؛ آیا بهتر نیست که آقایان مدیران و متصدیان جراید و ارباب قلم و رجال مطبوعاتی که هدایت کنندگان جامعه هستند و از لوازم حتمی حکومت آزاد ملی به شمار می روند، در عین اینکه بر حسب وظیفه ملی باید مراقب کوچکترین جریان عمومی بوده و چیزی از دعوت به خیر و تحذیر از شر فروگذار نکنند این را هم متوجه باشند که هر قدر این اعمال ارشادی آنها با متانت تر باشد و هر قدر عفت قلم را بیشتر رعایت کنند و جنبه های نوعی را زمینه نگارشات کذا قرار داده و در غیر موارد لزوم وارد شئون شخصی مردم نشوند بر آبرو و حیثیات خود و ملت خود افزوده اند؛ آیا اگر افراد و دسته هایی از روی خبط و عدم توجه ، خدای نخواسته ناامنی را تقویت و احترام لازم را به نفوس و اموال و حیثیات هموطنان خود رعایت نکنند بهتر نیست که حتی الامکان مردمان صالح با عمال دولت خودشان در نصیحت و هدایت آقایان همکاری نمایند که منتهی به اضطرار دولتها در اعمال خشونت نگشته ، عضو و یا اعضایی از پیکر ملت ایران قطع نشده باشد؛ آیا سزاوار نیست که ملت ، مصلحت واقعی را بیشتر مراعات و از رویه های بلااراده ای که ممکن است در نظر دیگران تعبیر به تظاهرات نامطلوب شود تحرز جسته و دوستیها ، دولتیها؛ را دچار سوء تفاهم نسازند؛!
به فکر محرومان باشیم
و تجار و ملاکان احتکار نکنند!

آیا موقع مهم فعلی ، عواطف اشخاص متمکن و ثروتمند را تهییج نمی کند که بیشتر از مواقع عادی به فکر ضعفا افتاده و زیادتر در مقام مواسات و دستگیری از مستمندان برآیند. آیا خوبتر نیست که آقایان تجار و ملاکین و بالاخره تمام آنهایی که ارزاق عمومی و احتیاجات همگانی به وسیله آنها تهیه و در دسترس مردم گذارده می شود، به منافع متناسبی ساخته و سماحت و جوانمردی کرده و قانون تصاعد قیمتها را در مورد روزی مردم ... ، که خودشان هم از همان مردم و مردم هم از خود آنها هستند، به طور غیر محدود جاری نسازند. البته دولتها هم ، که از خود افراد مردم اند، متوجه خواهند بود که ثبات قیمتها هم باید رعایت شود. باید به یاد بیاوریم روزهایی را که از تاسف کم محبتی به بندگان خدا، گرفتار سخت ترین عذابها یعنی عذاب وجدان شویم . آیا یک انسان شریف راستی می تواند تماشا کند و ببیند یک هموطن او، یک همنوع او خیر، یک حیوان بی زبان در عذاب گرسنگی است و شخص از مازاد معیشت خود لااقل به قدر قوت لایموت در حدود امکان و توانایی به او کمک ندهد؛ من چون خودم نمی توانم نسبت به این گونه مناظر که امیدواریم خدا نیاورد فقط تماشاچی باشم و احکام وجدان را محترم شمرده و به خواست خدا حتی المقدور مواسات خواهم کرد، خیال می کنم که شماها هم از قیام به وظایف انسانی و مساعدت نسبت به هم دریغ ننمایید.
طبقات متمکن از اسراف و تجمل بپرهیزند!

آیا در چنین مواقع تنگ افراد هر ملت عاقلی وظیفه دار نیست که از تفننات و تکلفات و زیاده رویهای مواقع عادی ، خودداری کرده و تا آخرین حد امکان قناعت و صرفه جویی و اکتفا به حد اقل را زمینه معیشت خود قرار دهند و از اسراف و تبذیر حتی نسبت به کوچکترین چیز خودداری نمایند؛ خیال می کنم بهتر است این باشد که حذف قیود و تشریفات و ساده کردن زندگانی از حیث خوراک و پوشاک و معاشرت و رسوم پذیرایی ، از طبقه های بالا شروع و سرایت به طبقه های دیگر شود که اجرای آن برای همه سهل و آسان گردد و بر احدی گران نیاید. افتخار می کنم که مسلمان وشیعه ام ! من شکر می کنم و شما هم شکر کنید که بحمد الله تحت تربیت و تعلیم بزرگترین دین جامعی زندگانی می کنیم که در پرتو دستورات عالیه او تمام احتیاجات مادی و معنوی خود را می توانیم تامین کنیم . و باز هم مباهات می کنم ملت من ، شما هم مباهات کنید که شریعت اسلام و طریقه جعفری که دین رسمی و مذهب ملی ما است ، قواعد و احکامی را از لحاظ عموم اهل عالم در دسترس گذارده که وقتی توام با سبک عمل و رویه حضرت خاتم النبیین و خاندان عظیم و اصحاب کبار و پیروان آن حضرت می شود می بینیم آثار نافعه آن برای اقلیتهای دینی ممالک اسلامی ، کمتر از آثار آن برای خود مسلمانان نیست.
چه مانعی دارد ، در عین پادشاهی
مثل یکی از شماها باشم

... این است که من ، پادشاه شما ، پادشاه مشروطه شما، پادشاه حکومت ملی شما، پادشاه حتما آزادیخواه شما چون از لحاظ ملیت یکی از افراد شما هستم ، چه مانعی دارد در عین پادشاهی ، مثل یکی از شماها به زبان یک فرد خیرخواه ایرانی شما را ای برادران و خواهران ملی من ، به نام ایرانیت ، به نام اسلامیت ، به نام انسانیت ، دعوت به تعاون و مواسات می کنم و از خدا می خواهم که در این موقع سخت عالم ، همه و همه متحدا با یک نهضت اخلاقی ، با یک قیام وجدانی ، با یک عاطفه عمومی ، نیات خیر خود را به مرحله عمل گذارده و به وسیله بی غرضی ، بی طمعی ، نوع پروری ، بشر دوستی ، همدردی با هم ، کارگشایی برای هم ، و کمک به بینوایان ، دستگیری از درماندگان ، صفا، وفا، محبت ، صمیمیت ، و سایر صفات حسنه و ملکات فاضله ، باعث مزید افتخار و سربلندی هموطنان دور از وطن خود در تمام اقطار عالم شویم ! ملت من ، من ساعات و دقایق و آناتی را که با شما صحبت و درد دل می کنم بهترین اوقات عمر خود می دانم . بس است . بروید در اجرای مراسم جشن مشروطیت و آزادی ایران برادرانه با هم شرکت کنید. دل من همه جا با شما است و خدا همه جا با ما است . شب و روز شما بخیر.

علی ابوالحسنی (منذر)