آرزوهای بزرگ‌

نزدیک به 10 تا 15 درصد از جمعیت کشور یعنی بیش از 10 میلیون نفر با معضل مصرف مواد دخانی بویژه سیگار مواجه‌اند. در ایران، روند آغاز مصرف سیگار بین سنین 15 تا 24 سال ، 7/10 درصد در سال 69، 1/17 درصد در سال 72 و 21 درصد در سال 82 بوده است که این آمار نشان از افزایش مصرف سیگار در قشر جوان جامعه دارد.در کشورما 30 هزار هکتار از بهترین و حاصلخیزترین زمین‌های زراعی زیر کشت تنباکوست. طبق آمارهای شرکت دخانیات، ایران سالانه 12 میلیارد نخ در کشور تولید می‌شود و12 میلیارد نخ نیز مربوط به تولیدات مشارکتی (با شرکت‌‌های خارجی) است. از سوی دیگر سالانه 24 میلیارد نخ سیگار نیز از طریق واردات به بازار مصرف می‌رسد و 7میلیارد نخ نیز از راه قاچاق وارد کشور می‌شود. میزان مصرف سیگار در سال 85 ،8/57 میلیارد نخ بوده است و با افزایش 10 درصدی سال گذشته، از مرز 60 میلیارد نخ گذشت. یعنی میزان مرگ و میر ناشی از مصرف دخانیات در ایران نیز به حدود  70 هزار نفر در سال می‌رسد و پیش‌بینی می‌شود طی 20 سال آینده، این میزان به 200 هزار نفر نیز افزایش یابد.

روزی برای دفن سیگار

سیگار و تنباکو به‌ عنوان دومین علل مرگ و میر در دنیا شناخته شده است. آمار نشان می‌دهد نصف افراد معتاد به سیگار که رقمی در حدود 650 میلیون نفر را تشکیل می‌دهند بر اثر کشیدن سیگار جان خود را از دست می‌دهند. به‌همین علت در سال 1987 کشورهای عضو سازمان بهداشت جهانی با تعیین یک روز با عنوان روز جهانی بدون دخانیات؛ توجه همگان را به مضرات و خطرات استفاده از دخانیات جلب نمودند. روز جهانی بدون دخانیات  هر سال در 31 می‌، مصادف با 11 خرداد برگزار می‌شود.

مبارزه جهانی با مصرف دخانیات‌

صاحب‌نظران پزشکی توصیه می‌کنند هیچ فردی چه به صورت فعال و چه غیرفعال نباید در معرض دود دخانیات قرار گیرد و در این میان حفاظت از سلامت افراد غیر‌سیگاری به عهده دولت‌هاست.

وجود قوانین مدون با ضمانت اجرایی قوی در کشورهای توسعه یافته و اقامه دعوی که در بسیاری موارد، پرداخت خسارات و تحمل زیان‌های کلان را برای شرکت‌های تولیدکننده سیگار در این کشورها به همراه دارد، توجه این شرکت‌ها را برای تدارک بازارهای جدید مصرف و سرمایه‌گذاری در کشورهای در حال توسعه جلب کرده است. این موضوع بصراحت در اسناد شرکت دخانیات و گزارش سازمان جهانی بهداشت منعکس شده است. در کشورهای در حال توسعه یا کم درآمد به علت نبود  قوانین مدون برای کنترل دخانیات یا نبود ضمانت‌های اجرایی کافی، همچنین وجود جمعیت جوان و روند افزایش روز‌افزون این جمعیت، میزان مصرف روبه‌افزایش است.

این موضوع باعث شد تا سازمان بهداشت جهانی معاهده بین‌المللی کنترل دخانیات را تدوین و پیشنهاد کند. این طرح در نشستی جهانی در اردیبهشت ماه 82 از سوی وزرای بهداشت 192 کشور عضو سازمان ملل از جمله ایران به تصویب رسید.

براساس این طرح، کشورهای مربوط  ملزم به داشتن و اجرای قوانین ضدمصرف دخانیات همچون ممنوعیت تبلیغ به‌صورت فراگیر، اجرای تدابیر امنیتی مناسب برای کاهش قاچاق، نصب برچسب‌های هشدار‌دهنده  روی بسته‌های سیگار و ممنوعیت فروش برای افراد زیر 18‌‌سال و... هستند.

مبارزه با دخانیات در ایران‌

اگر نگاهی به قوانین مبارزه با دخانیات در ایران داشته باشیم می‌بینیم تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، کشور ما یک سازمان ملی و انحصاری متولی امور دخانیات داشت که به‌وسیله دولت اداره می‌شد و وظیفه داشت برای تامین مصارف داخلی، دخانیات تولید و اقلام مورد نیاز خارجی را نیز وارد کند. در آن زمان، هیچ تبلیغی درباره دخانیات در رادیو و تلویزیون صورت نمی‌گرفت؛ ولی در خیابان‌ها و بزرگراه ها، صفحات روزنامه‌ها و سینماها و وسایل حمل و نقل جمعی، سیگار به عنوان نشانه‌ای از شخصیت تبلیغ می‌شد.مصرف دخانیات در همه جا آزاد بود و افراد سیگاری بدون ملاحظه، همه جا را از دود پر می‌کردند. هیچ محدودیت و قانونی در زمینه تولید، مصرف و استعمال وجود نداشت.

پس از پیروزی انقلاب، شرکت ملی دخانیات به فعالیت خود ادامه داد، ولی واردات محصولات خارجی قطع شد. در این برهه، گروهی از متخصصان اعم از پزشکان، داروسازان، رهبران مذهبی، تجار و دیگر گروه‌های اجتماعی، دور هم جمع شدند و جنبش مذهبی اجتماعی تشکیل دادند تا با مصرف دخانیات و کارخانجات سیگارسازی مقابله کنند. آنها به رهبران کشور فشار آوردند تا تولید تنباکو، مصرف دخانیات در اماکن عمومی و تبلیغ دخانیات و اقلام مختلف سیگار را محدود کنند، چرا که فهمیده بودند دخانیات برای سلامت مردم بسیار خطرناک است. در نتیجه این تلاش‌ها، لایحه‌ای با عنوان چگونگی کاهش و حذف مصرف دخانیات تدوین شد که به مجلس ارائه و سال 1371 تصویب شد. شورای نگهبان این قانون را به دلیل داشتن بار مالی بر دولت، مغایر با قانون اساسی تشخیص داد و آن را رد کرد. پس از آن برای اولین بار در سال 1373 بخشنامه‌ای با عنوان «طرح چگونگی کاهش استعمال دخانیات » در 6 ماده برای محدود کردن مصرف دخانیات از سوی هیات دولت به‌تصویب رسید. این قانون علی‌رغم تاکید و تصریح لازم الاجرا بودن برای تمامی دستگاه و نهادها، هیچ‌گاه به اجرا درنیامد.

دومین تلاش عمده در این زمینه به سال 1382 و مجلس ششم باز می‌گردد. همزمان با رد کلیات لایحه لغو انحصار دخانیات در مرحله رسیدگی شور اول در جلسه علنی مورخ 7/5/1382 مجلس شورای اسلامی طرح جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات به‌پیشنهاد 38 نفر از نمایندگان محترم مجلس شورا در قالب 13 ماده و 3 تبصره  برای طی مراحل قانونی تقدیم مجلس شد و با اعلام وصول آن، در دستور کار و بررسی کمیسیون‌های تخصصی  قرار گرفت و کمیسیون فرهنگی به عنوان کمیسیون اصلی تعیین شد.  در آنجا توسط اعضای این کمیسیون رد شد. با اعتراض تدوین کنندگان طرح به هیات رئیسه مجلس ششم، کمیسیون بهداشت مامور می‌شود طرح را بازبینی کند.

این کمیسیون پس از تصویب اولیه، طرح را دوباره به هیات رئیسه بازمی گرداند تا در‌‌اولین فرصت در صحن علنی مطرح شود؛ اما عمر مجلس ششم به تصویب آن قد‌‌نمی‌دهد و طرح همچنان در مرحله تدوین باقی می‌ماند.

با شروع به کار مجلس هفتم، مجددا بر‌مسائل ماده 141 آیین نامه داخلی مجلس، طرح این بار با 18 ماده و 5 تبصره در دستور کار مجلس قرار گرفته و کمیسیون بهداشت و درمان به عنوان کمیسیون اصلی، مسوول رسیدگی به آن شده است.

این طرح در کمیسیون‌های تخصصی بررسی شد و تعدادی از کمیسیون‌های تخصصی با این طرح مخالفت کردند. سرانجام این طرح در مجلس مطرح شد و پس از کش و قوس‌های فراوان مجلس و شورای نگهبان در نهایت قانون جامع کنترل و مبارزه‌ ملی دخانیات در مهرماه 85 تصویب و برای اجرا ابلاغ شد.

مرگ ناظران بی‌گناه‌

اثرات استنشاق تحمیلی دود سیگار نیز کمتر از عوارض ناشی از استعمال دخانیات نیست. سالانه؛ صدها هزار انسان غیر سیگاری بر اثر استنشاق دود سیگار می‌میرند. طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، بیش از 40 درصد  افراد و تعداد 700 میلیون کودک یا به عبارتی نیمی از کودکان در معرض استنشاق تحمیلی دود سیگار هستند. مضرات محیط‌های آلوده به دود سیگار تا حدی است که سازمان بهداشت جهانی شعار سال 2005 روز جهانی بدون دخانیات را محیط‌های عاری از دخانیات انتخاب کرده است. محیط آلوده به دود سیگار در کودکان و افراد بالغ، باعث بیماری‌هایی چون سرطان و دیگر بیماری‌های  تنفسی بدخیم ‌شده که در نهایت منجر به مرگ آنان می‌شود.

نه دستگاه‌های تهویه و نه تمهید جداسازی مکان‌های استعمال دخانیات، هیچ‌کدام به‌طور کامل هوایی پاک و عاری از آلاینده را فراهم نمی‌آورند، بنابراین بهترین راه محافظت از آن، قرار نگرفتن در معرض استنشاق تحمیلی دود سیگار است.

جوانان و سیگار

کشیدن سیگار از مخرب‌ترین رفتارهای غیر بهداشتی است که سلامت نوجوانان را به خطر می‌اندازد.

احتمال مصرف مواد مخدر در نوجوانی که سیگار می‌کشد، افزایش می‌یابد. این مساله خود باعث افت‌تحصیلی یا ترک تحصیل وی می‌شود. خودنمایی از‌مهم‌ترین انگیزه‌ها برای سیگار کشیدن میان نوجوانان است.

دانشمندان معتقدند چنانچه افراد در سنین نوجوانی شروع به کشیدن سیگار کنند (بیش از 70 درصد موارد سیگاری شدن در این مرحله اتفاق می‌افتد) و مدت 20‌سال یا بیشتر به این عمل ادامه بدهند بین 20 تا 25 سال زودتر از افرادی که به هیچ‌وجه در زندگی سیگار نکشیده‌اند، خواهند مرد.

نتایج تحقیقات نشان داده است که بیشتر نوجوانان سیگاری یک یا چند دوست سیگاری دارند. مصرف سیگار توسط والدین و معلمان نیز نقش بسیار مهمی در شروع سیگار کشیدن یا تداوم مصرف آن میان نوجوانان دارد. هم اکنون نیمی از کودکان دنیا در معرض استنشاق تحمیلی دود سیگار قرار دارند و شاید یکی از دلایل کاهش سن استعمال دخانیات و رسیدن آن به 13 سالگی، استنشاق تحمیلی دود سیگار در کودکی باشد. 

فرهنگ یا قانون‌

طبق ماده 12 قانون جامع کنترل و مبارزه‌ ملی دخانیات فروش یا عرضه مواد دخانی به افراد زیر 18 سال ممنوع است. جریمه این کار علاوه بر ضبط فرآورده‌های دخانی کشف‌شده نزد متخلف، موجب جزای نقدی از یکصد هزار تا 500 هزار ریال و تکرار آن مستوجب جزای 10‌میلیون‌ریال مجازات است؛ اما این بند به نظر نمی‌رسد به این زودی‌ها اجرایی شود. شاید شما هم تا به حال به ازدحام مقابل دکه‌های روزنامه‌فروشی توجه کرده باشید. معمولا تعدادی از جوانان مقابل دکه می‌ایستند، تیتر روزنامه‌ها را می‌خوانند. گاهی یکی از آنها از خواندن تیترها که خسته می‌شود به سمت صاحب دکه می‌رود و می‌گوید: داداش یک نخ سیگار بده!

اصولا از دکه روزنامه‌فروشی باید روزنامه خرید، اما منبع اصلی درآمد آنها از فروش سیگار است، آن هم سیگار دانه‌ای به جوانان و نوجوانان زیر 18 سال! دستفروشان هم از فروش سیگار درآمد خوبی نصیبشان می‌شود. حال باید انتظار داشت به صرف تصویب یک قانون، این وضع اصلاح شود؟

هزار بیماری نگرفته‌

بیش از 40 عنصر سرطان‌زا در دود سیگار وجود دارد. احتمال سرطان ریه 22 مرتبه بیشتر از افراد غیرسیگاری است؛ اما سرطان ریه تنها عارضه استعمال دخانیات نیست، بلکه تقریبا تمام بدن از این مساله آسیب می‌بیند.

 بیماری‌های قلبی  عروقی ناشی از استعمال دخانیات بیش از 600 هزار نفر را در سال در کشورهای توسعه‌یافته از بین می‌رود. استعمال دخانیات باعث افزایش ضربان قلب، بالا رفتن فشار خون، افزایش خطر ابتلا به فشار خون بالا و گرفتگی عروق و در نهایت ایجاد حمله قلبی و سکته می‌شود.

افراد سیگاری40 درصد بیش از افراد دیگر در معرض ابتلا به آب مروارید، کدر شدن عدسی چشم و ممانعت از عبور نور و در نهایت نابینایی هستند.

از قانون تا عمل‌

کنترل مصرف دخانیات کار ساده‌ای نیست. تصویب یک قانون  به تنهایی نمی‌تواند ضمانت اجرایی آن قانون را به همراه داشته باشد. بسیاری از مسوولان و متولیان امور، با صدور دستورات خود برای کاستن از حجم تخریب‌های این قبیل معضلات اجتماعی  بهداشتی، همواره این امید را به مردم می‌دهند که با  تدابیر خاص اندیشیده شده، این کار با موفقیت به انجام می‌رسد، اما واقعیت چیز دیگری است. واقعیت تلخ این است که در حال حاضر قوانین کافی برای مبارزه با دخانیات وجود دارد و اصولا در برخی موارد، نیازی هم به قانون وجود ندارد، اما به آسانی نمی‌توان با آن مبارزه کرد. در مورد جمع‌آوری قلیان‌ها گرچه مطابق قانون باید انجام می‌شد، اما بی‌توجهی به‌فرهنگ‌سازی و فراهم‌کردن زمینه‌های اجرای آن موجب شد برخی اصناف که توزیع‌کننده قلیان بودند اعتراضاتی بکنند و در نهایت موفق هم بشوند، در حالی که اگر قبلا آموزش‌های لازم انجام می‌شد حمایت‌های مردم از اجرای این طرح بیشتر بود.

اجرای کامل قانون جامع مبارزه با دخانیات، نیازمند زمینه‌سازی اولیه و آماده کردن جامعه است. با این حال چنین کاری به تنهایی از سوی دولت و بدون همکاری مردم و سازمان‌های مردمی امکانپذیر نیست. اگر جامعه آماده اجرای این قانون باشد، حمایت مردم از آن به موفقیت آن کمک می‌کند. آنچه آینده اجرای این قانون را بخصوص در مورد مواد دیگر قانون مانند ممنوعیت فروش نخی سیگار، منع فروش سیگار به‌افراد زیر 18 سال یا ممنوعیت عرضه سیگار در اماکن غیرمجاز تضمین می‌کند، همراه کردن مردم، سازمان‌های غیردولتی و حتی شهرداری‌هاست، ضمن این‌که همکاری بین بخشی دستگاه‌های دولتی نیز باید تقویت شود.

لایت وجود ندارد

طبق گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، سالانه از 300 میلیارد دلار درآمد شرکت‌های دخانیات 200 میلیارد دلار آن سود خالص است. طبیعی است این شرکت‌ها به‌هیچ‌وجه نمی‌خواهند سود هنگفت خود را از دست بدهند. به همین دلیل با افزایش آگاهی مردم در خصوص زیان‌های سیگار، به حربه‌های تبلیغاتی دیگری روی می‌آورند تا بتوانند همچنان بازارهای جهانی فروش سیگار را در اختیار داشته باشند. گسترش انواع سیگار با اسامی لایت، سبک، ملایم و نیز افزایش انواع دیگر دخانیات به صورت قلیان، پیپ، تنباکوی جویدنی و مکیدنی از جمله این شیوه‌هاست.

تحقیقات نشان داده که کشیدن سیگارهای کم‌نیکوتین یا به اصطلاح سیگارهای سبک به جای کشیدن سیگارهای معمولی به منظور کاهش مضرات دود سیگار بی‌تاثیر است.

همچنین احتمال ابتلا به سرطان در افرادی که سیگار سبک می‌کشیدند در مقایسه با افرادی که از سیگارهای معمولی استفاده می‌کنند، برابر است. نتیجه این تحقیقات نشان داد افرادی که سیگار سبک می‌کشند 50‌درصد کمتر از دیگر سیگاری‌ها می‌توانند سیگار خود را ترک کنند. این افراد برای رسیدن به حد رضایت از سیگار کشیدن و جذب نیکوتین بیشتر، دود این سیگار را بیشتر و غلیظ‌تر وارد ریه خود می‌کنند. به همین دلیل به اندازه دیگران در معرض ابتلا به بیماری قرار دارند. در واقع تنها راه کاهش مضرات سیگار، ترک سیگار است.

علی اخوان بهبهانی‌